Prosedur permohonan poligami mengikut negeri

1Asas: tempat memohon dan undang-undang yang terpakai

Lelaki yang masih beristeri mesti mendapat kebenaran bertulis Mahkamah Syariah terlebih dahulu sebelum akad nikah baharu. Peruntukannya terdapat dalam akta atau enakmen keluarga Islam negeri masing-masing, misalnya Akta 303 s.23, Enakmen Selangor 2003 s.23, Enakmen Pahang 2005 s.23, Ordinan Sarawak 2001 s.21 dan Enakmen Terengganu 2017 s.22. Butiran undang-undang setiap negeri ada di halaman Poligami di Malaysia, dan teks setiap enakmen yang dipegang ada di Enakmen negeri.

• Mahkamah: enakmen keluarga Islam hanya menyebut “Mahkamah”, yang ditakrifkan dalam s.2 sebagai Mahkamah Rendah Syariah atau Mahkamah Tinggi Syariah, mengikut mana-mana yang berkenaan (Terengganu s.22 menyebut “Hakim Syarie”). Permohonan poligami didengar di Mahkamah Tinggi Syariah berdasarkan Arahan Amalan Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) No. 14/2006, berkuat kuasa 1 Jun 2006, yang mengarahkan kes poligami di bawah Akta 303 s.23 dan seksyen yang sama dalam enakmen negeri-negeri dibicarakan di Mahkamah Tinggi Syariah. Jabatan Kehakiman Syariah Selangor (JAKESS) menyatakan kes poligami ialah bidang kuasa Mahkamah Tinggi Syariah (MTS).
• Negeri: failkan di negeri tempat anda bermastautin. Jika isteri sedia ada tinggal di negeri lain, saman atau notis perlu disampaikan di luar bidang kuasa melalui permohonan berasingan (menurut Jabatan Kehakiman Syariah Negeri (JKSN) Terengganu dan Kedah).
• Izin isteri: izin isteri bukan syarat undang-undang. Menurut soalan lazim JAKESS, isteri dimaklumkan dan boleh hadir, dan jika hadir, hakim akan bertanya sama ada dia bersetuju. JKSM menyatakan persetujuan isteri diambil kira sebagai fakta tambahan oleh mahkamah. Dari segi teks enakmen, kehendak memanggil isteri sedia ada tertulis dalam Akta 303, s.23 sepuluh negeri dan s.21 Sarawak; teks s.23 Perlis hanya menyebut pemohon, dan s.22 Terengganu tidak menyebutnya.
• Kod kes: Mahkamah Syariah memberi setiap jenis kes satu nombor kod, dan kebanyakan negeri menggunakan kod kes 011 bagi kebenaran poligami. Ia menunjukkan jenis kes, bukan nombor kes anda. Contohnya, JAKESS menyuruh pemohon mencari borang dengan "kod kes 011", nombor kes Terengganu berbentuk 11100-011-…, dan borang Perak dinamakan "011 Kebenaran Poligami".

2Aliran umum: 10 langkah

1. Semak kelayakan sendiri terhadap empat syarat s.23(5) (Akta 303: s.23(4); Sarawak: s.21(5)). Terengganu berbeza: s.22 Enakmen 2017 tidak menyenaraikan syarat dan hanya mensyaratkan kebenaran bertulis Hakim Syarie. Empat syarat itu ialah patut atau perlu, mampu, boleh berlaku adil, dan tiada darar syarie (kemudaratan kepada agama, nyawa, tubuh badan, akal, harta atau maruah) kepada isteri sedia ada. Mahkamah melihat gaji bersih dan komitmen sebenar (lihat Kewangan dua rumah).
2. Dapatkan borang daripada portal Jabatan Kehakiman Syariah negeri atau di kaunter. Ada negeri yang memakai saman dan pernyataan tuntutan (Pahang, Perak), dan ada yang memakai notis permohonan dan afidavit (Terengganu, Johor, Kedah).
3. Isi pliding (dokumen bertulis yang menyatakan tuntutan anda) mengikut kehendak s.23(4) (Akta 303: s.23(3); Sarawak: s.21(4); tiada peruntukan setara dalam s.22 Terengganu): alasan perkahwinan itu patut atau perlu, pendapatan, komitmen dan tanggungan, bilangan tanggungan selepas berkahwin, dan sama ada izin isteri telah diperoleh. Borang Pahang dan Perak juga meminta cadangan nafkah bagi setiap isteri dan anak serta cadangan giliran bermalam.
4. Sediakan salinan mengikut bilangan yang ditetapkan negeri (misalnya 1 asal dan 2 salinan di Selangor, 4 salinan di Perak, 5 set di Pahang). Pahang mensyaratkan borang ditaip; penggunaan pen tidak dibenarkan.
5. Daftar di kaunter MTS. Afidavit dan ekshibit diikrarkan di hadapan Pendaftar atau Penolong Pendaftar. Kes didaftarkan dalam sistem e-Syariah, fi dibayar dan resit dikeluarkan (proses kerja JKSN Johor). Kedah tidak menerima pendaftaran melalui pos.
6. Tarikh sebutan (kali pertama kes dipanggil di mahkamah, sebelum perbicaraan) lazimnya diberi pada hari yang sama. Di Selangor, sebutan biasanya ditetapkan dalam tempoh 21 hari atau lebih. Di Kedah, sebutan pertama ditetapkan dalam tempoh 30 hari bekerja.
7. Penyampaian saman atau notis kepada isteri sedia ada. Mengikut teks enakmen, s.23(6) di sepuluh negeri dan s.21(6) di Sarawak menghendaki penyampaian kepada setiap isteri sedia ada dan bakal isteri; Akta 303 s.23(5) menyebut isteri sedia ada sahaja; teks Perlis dan Terengganu tiada subseksyen penyampaian. Pahang menamakan bakal isteri dan walinya sebagai Defendan 2 dan 3. Johor juga boleh mengeluarkan notis kehadiran Majlis Sulh (sesi pendamaian di mahkamah, sebelum perbicaraan).
8. Perbicaraan dalam kamar, iaitu secara tertutup di bilik hakim dan bukan di mahkamah terbuka. Hakim mendengar pemohon, isteri, bakal isteri dan wali (di Perlis dan Terengganu, kehendak ini tidak terdapat dalam teks enakmen). Bawa dokumen asal dan saksi yang boleh menyokong kemampuan anda.
9. Keputusan dan perintah. Di Selangor, perintah rasmi boleh diperoleh dalam tempoh 30 hari selepas kes diluluskan dan perintah itu dipohon. Pihak yang tidak berpuas hati boleh memfailkan notis rayuan dalam tempoh 14 hari dari tarikh keputusan (JKSN Johor).
10. Selepas lulus: bawa perintah ke Pejabat Agama Islam Daerah untuk permohonan nikah dan pendaftaran (JAKESS). Jangan berakad sebelum mendapat kebenaran nikah daripada pendaftar.

3Istilah pada borang dan maksudnya

Borang dan kaunter mahkamah menggunakan istilah yang jarang didengar di luar mahkamah. Berikut ialah istilah yang paling kerap anda temui dalam permohonan poligami.

4Contoh afidavit pemohon (ilustrasi)

Afidavit ialah dokumen tempat pemohon menyatakan, dengan bersumpah, fakta yang mahkamah perlukan untuk menilai permohonan. Bagi Wilayah-Wilayah Persekutuan, Akta 303 s.23(3) menyenaraikan perkara yang mesti dinyatakan dalam ikrar itu: alasan mengapa perkahwinan yang dicadangkan itu patut atau perlu; pendapatan pemohon sekarang; butiran komitmen, kewajipan dan tanggungan kewangannya; bilangan tanggungannya, termasuk mereka yang akan menjadi tanggungannya akibat perkahwinan itu; dan sama ada persetujuan atau pandangan isteri sedia ada telah diperoleh.

Contoh di bawah menunjukkan bentuk sebuah afidavit yang meliputi kelima-lima perkara itu. Semua nama dan angka ialah rekaan.

Lima perkara yang dikehendaki s.23(3) ialah perenggan 4 hingga 8. Perenggan 9 menyentuh dua perkara yang mesti diyakini oleh mahkamah sebelum memberi kebenaran — kemampuan menanggung dan layanan sama rata (s.23(4)(b) dan (c)) — tetapi mahkamah menilainya daripada bukti, bukan daripada kenyataan itu semata-mata.

5Jadual 14 negeri: borang, fi, pautan

Jadual ini menyenaraikan Mahkamah Tinggi Syariah (MTS) setiap negeri, kerana permohonan poligami didengar di MTS berdasarkan Arahan Amalan JKSM No. 14/2006. Arahan amalan itu (bertarikh 12 April 2006, berkuat kuasa 1 Jun 2006) memang mengarahkan kes poligami di bawah Akta 303 s.23 dan seksyen yang sama dalam enakmen negeri-negeri dibicarakan di Mahkamah Tinggi Syariah, walaupun enakmen sendiri hanya menyebut “Mahkamah”; sahkan di kaunter. Lajur Mahkamah menunjukkan ibu pejabat Jabatan Kehakiman Syariah negeri menurut direktori JKSM. Permohonan boleh juga difailkan di MTS daerah yang berkenaan.

Singkatan dalam jadual: MTS = Mahkamah Tinggi Syariah; JKSN = Jabatan Kehakiman Syariah Negeri (ditulis JAKESS di Selangor, JKSP di Pahang, JKSNPP di Pulau Pinang, JKSNS di Sarawak, JKSNJ di Johor); MSWP = Mahkamah Syariah Wilayah Persekutuan; AA = Arahan Amalan, iaitu arahan bertulis kepada mahkamah; KHS = Ketua Hakim Syarie; KP = kad pengenalan; EUUKI = Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam; RUU = rang undang-undang; DUN = Dewan Undangan Negeri; JKKK = Jawatankuasa Kemajuan dan Keselamatan Kampung; APMM = Agensi Penguatkuasaan Maritim Malaysia; wakalah = surat lantikan peguam syarie.

6Senarai semak dokumen (boleh dicetak)

Senarai ini menggabungkan dokumen yang lazim diminta oleh JAKESS (Selangor), JKSP (Pahang), JKSN Perak, JKSNT (Terengganu) dan JKSN Kedah. Tandakan setiap perkara, kemudian semak dengan senarai rasmi negeri anda.

1. ☐ Borang permohonan atau saman, pernyataan tuntutan atau afidavit yang lengkap dan bertaip, mengikut bilangan salinan negeri
2. ☐ Borang maklumat diri atau Borang Tajuk Am (jika diminta)
3. ☐ Salinan KP pemohon
4. ☐ Salinan KP isteri sedia ada (setiap isteri)
5. ☐ Salinan KP bakal isteri, dan salinan KP wali bakal isteri (Pahang)
6. ☐ Salinan surat perakuan nikah dengan isteri sedia ada
7. ☐ Bakal isteri janda atau balu: salinan surat perakuan cerai, atau sijil kematian suami terdahulu
8. ☐ Salinan sijil kelahiran atau MyKid semua anak
9. ☐ Slip gaji 3 bulan terkini, penyata bank, pengesahan pendapatan atau borang cukai pendapatan
10. ☐ Senarai perbelanjaan bulanan, hutang dan komitmen
11. ☐ Cadangan nafkah bulanan bagi setiap isteri dan anak, serta cadangan giliran bermalam
12. ☐ Surat pengesahan mastautin (majikan, penghulu, ketua kampung atau JKKK), disertakan bil utiliti atau perjanjian sewa, jika alamat KP berbeza
13. ☐ Borang permohonan berkahwin (Selangor: Borang 2B)
14. ☐ Borang penyampaian luar bidang kuasa, jika isteri tinggal di negeri lain
15. ☐ Borang pengenalpastian ekshibit (Terengganu: Borang MS 27)
16. ☐ Wakalah peguam syarie, jika berpeguam
17. ☐ Anggota polis, tentera atau APMM: surat atau borang kebenaran pihak berkuasa (lihat bahagian berikut)
18. ☐ Dokumen asal semua salinan di atas, untuk dibawa pada hari sebutan dan bicara
19. ☐ Saksi yang boleh menyokong keterangan kemampuan anda
20. ☐ Wang fi mahkamah (tanya kaunter; sesetengah mahkamah menerima bayaran tanpa tunai)

7Polis, tentera dan APMM: surat tambahan

• Polis (PDRM) dan tentera (ATM): hakim mesti memastikan surat kebenaran Pegawai Pemerintah / Pegawai Memerintah atau Ketua Polis Negara disertakan sebelum memutuskan permohonan (Arahan Amalan JKSM No. 2/2007, berkuat kuasa 15 Jun 2007).
• Tentera: Arahan Amalan Ketua Hakim Syarie (KHS) Perak 12/2023 menyenaraikan "Surat pengakuan anggota tentera (BAT D 196 – AA JKSM No 10 Tahun 2011)". Arahan Amalan JKSM No. 1/2017 pula menetapkan bahawa prosiding kekeluargaan yang melibatkan pasangan anggota tentera diuruskan oleh Kor Agama Angkatan Tentera (KAGAT) terlebih dahulu sebelum difailkan di mahkamah.
• APMM: pegawai Penguat Kuasa Maritim dan anggota lain-lain pangkat APMM mesti mengemukakan Borang Permohonan Kebenaran Berpoligami APMM yang disahkan pemakluman Ketua Pengarah APMM (Arahan Amalan JKSM No. 1/2019, 23 Dis 2019).

8Semasa perbicaraan: apa yang dinilai

• Hakim menilai keempat-empat syarat s.23(5) secara kumulatif (Akta 303: s.23(4); Sarawak: s.21(5)). Seksyen 22 Terengganu tidak menyenaraikan syarat. Kes-kes yang telah diputuskan ada di Kes mahkamah dan Poligami di Malaysia.
• Isteri sedia ada boleh hadir dan memberi pandangan. Teks Akta 303, s.23 sepuluh negeri dan s.21 Sarawak menghendaki mahkamah memanggilnya; teks Perlis dan Terengganu tidak menyebutnya. Jika dia tidak hadir, mahkamah boleh meneruskan perbicaraan selepas penyampaian disahkan dengan afidavit penyampaian (proses Johor).
• Punca biasa permohonan gagal: pendapatan bersih tidak mencukupi selepas potongan, pemohon dalam program pengurusan hutang Agensi Kaunseling dan Pengurusan Kredit (AKPK), tiada saksi yang menyokong kemampuan, atau pemohon tidak hadir pada tarikh bicara. Dalam satu kes di MTS Terengganu (2019), permohonan dibatalkan di bawah s.121(1)(c) Enakmen Tatacara Mal Mahkamah Syariah (Terengganu) 2001 atas sebab-sebab tersebut.

9Selepas kelulusan: nikah dan pendaftaran

1. Ambil perintah bertulis yang telah dimeterai. Di Selangor, perintah boleh diperoleh dalam tempoh 30 hari selepas kelulusan apabila dipohon.
2. Mohon kebenaran berkahwin di Pejabat Agama Islam Daerah atau pendaftar nikah dengan membawa perintah itu (JAKESS). Di Perak, jika permohonan kebenaran nikah di bawah s.18 diperlukan bagi pasangan yang hendak berpoligami, ia didengar oleh hakim MTS yang sama yang mendengar permohonan s.23 (AA KHS Perak 7/2024).
3. Perhatikan tempoh sah laku. Di Perak, perintah kebenaran berpoligami boleh dilanjutkan sehingga 180 hari dari tarikh perintah melalui permohonan sebelah pihak (dibuat oleh pemohon sahaja, tanpa memanggil pihak lain) yang disokong afidavit. Selepas tempoh itu, permohonan baharu perlu difailkan (AA KHS Perak 9/2023). Tempoh di negeri lain: (semak dengan mahkamah negeri).
4. Akad nikah dan pendaftaran mengikut prosedur biasa negeri itu (lihat Akad). Simpan sijil nikah. Isteri baharu dan isteri sedia ada sama-sama berhak menuntut hak di mahkamah, termasuk nafkah dan giliran.

10Jika sudah bernikah tanpa kebenaran

Prosedurnya berbeza: permohonan pengesahan dan pendaftaran perkahwinan, serta kemungkinan pendakwaan (lihat Nikah tidak rasmi dan Poligami rahsia). Dua contoh negeri:

• Pahang menyediakan "Borang Permohonan Pengesahan Perintah Nikah Poligami" di MTS.
• Perak (AA KHS 12/2023) menyenaraikan dokumen pengesahan: permohonan dan afidavit; surat iringan daripada Ketua Pendaftar atau Pendaftar Nikah, Cerai dan Rujuk (KPNCR atau PNCR); salinan KP; pengesahan mastautin; sijil nikah; pengesahan tauliah wali; dokumen saksi nikah; pasport atau pas sempadan; surat konsulat atau majlis agama negara berkenaan; surat polis atau tentera (jika berkaitan); bukti perkahwinan. Menurut AA KHS Perak 3/2024, perempuan hanya boleh memfailkan sendiri pengesahan nikah berpoligami dalam keadaan tertentu, misalnya suami enggan memberi hak isteri, tidak berkeupayaan, atau telah meninggal dunia.

Sumber & rujukan