Timur Tengah dan Afrika Utara: dari keizinan kepada larangan

1Gambaran: empat model pengawalan

Hampir semua negara di rantau ini mempunyai undang-undang status peribadi (qanun al-ahwal al-shakhsiyyah) yang dikodifikasi daripada fiqh. Namun cara mereka mengawal poligami berbeza dan boleh dibahagikan kepada empat model:

1. Notifikasi selepas akad — suami tidak perlu izin mahkamah, tetapi pegawai nikah wajib memaklumkan isteri sedia ada, dan isteri berhak menuntut cerai atas mudarat (Mesir).
2. Semakan hakim sebelum akad — hakim menyemak kemampuan kewangan dan memastikan bakal isteri tahu suami sudah berkahwin (Jordan).
3. Kebenaran kehakiman bersyarat — permohonan ke mahkamah dengan alasan luar biasa dan objektif, isteri dipanggil hadir, dan hukuman jika berkahwin tanpa izin (Maghribi, Iraq, Syria).
4. Larangan jenayah — perkahwinan kedua tidak sah dan dihukum (Tunisia, Turki).

Arab Saudi dibincangkan dalam halaman tersendiri: Arab Saudi. Negara Teluk lain dan Iran: GCC & Iran.

2Mesir: notifikasi isteri dan hak cerai atas mudarat

Undang-undang: Undang-undang status peribadi Mesir terdiri daripada beberapa statut: Undang-Undang 25/1920, Undang-Undang (Dekri) 25/1929 sebagaimana dipinda oleh Undang-Undang 100/1985, Undang-Undang 1/2000 (prosedur, termasuk khuluk) dan Undang-Undang 10/2004 (mahkamah keluarga). Perkara yang tidak dikodifikasi dirujuk kepada pendapat paling kuat mazhab Hanafi.

Poligami — perkara 11 bis Undang-Undang 25/1929 (dimasukkan oleh Undang-Undang 100/1985):

• Suami wajib menyatakan status perkahwinannya dalam surat akad; jika sudah beristeri, dia mesti menyenaraikan nama dan alamat setiap isteri sedia ada.
• Ma'dhun (pegawai nikah) wajib memaklumkan isteri sedia ada tentang perkahwinan baharu melalui surat berdaftar dengan akuan terima.
• Isteri sedia ada boleh menuntut cerai jika dia mengalami mudarat material atau moral akibat perkahwinan baharu sehingga mustahil hidup bersama — walaupun tiada syarat dalam akad. Hak ini gugur selepas satu tahun dari tarikh dia mengetahui perkahwinan itu, atau lebih awal jika dia redha secara jelas atau tersirat.
• Isteri baharu yang tidak tahu suaminya sudah berkahwin juga boleh menuntut cerai.
• Poligami tidak dianggap mudarat dengan sendirinya — isteri perlu membuktikan mudarat di mahkamah; amalan hakim berbeza-beza.

Hukuman: Perkara 23 bis Undang-Undang 25/1929 — suami yang memberi maklumat palsu tentang status perkahwinan atau alamat isteri boleh didenda dan dipenjara; ma'dhun yang gagal memaklumkan isteri boleh didenda, dipenjara atau digantung tugas.

Syarat akad: Isteri boleh meletakkan syarat dalam akad. Dalam amalan, ma'dhun lazimnya tidak menulis syarat yang menafikan hak suami berkahwin lagi, tetapi boleh menulis syarat bahawa isteri berhak diceraikan dengan semua hak kewangannya jika suami berkahwin lagi (Musawah, 2022).

3Mesir: statistik perkahwinan dan perceraian

• CAPMAS (Agensi Pusat Mobilisasi Awam dan Statistik), buletin tahunan 2024: 936,739 akad nikah (2023: 961,220; turun 2.5%) dan 273,892 perceraian (2023: 265,606; naik 3.1%); 259,697 sijil cerai yang dinotarikan. Akad di bandar 395,215 (42.2%), luar bandar 541,524 (57.8%).
• Bahagian poligami: Buletin CAPMAS yang dilaporkan media tidak menerbitkan peratus perkahwinan poligami. Angka terbaik yang ada ialah Kajian Demografi dan Kesihatan Mesir (EDHS) 2014 (Kementerian Kesihatan dan Penduduk, El-Zanaty & Associates, Program DHS), Jadual 7.2: kira-kira 3% wanita berkahwin melaporkan suami mempunyai isteri lain — 4% bagi umur 45–49 berbanding 1% bagi umur 20–24; lebih tinggi di luar bandar, isi rumah miskin dan dalam kalangan wanita kurang berpendidikan.

Pecahan CAPMAS mengikut status perkahwinan suami (bujang/sudah beristeri) untuk tahun terkini (perlu disahkan).

4Jordan: hakim menyemak sebelum akad

Undang-undang: Undang-Undang Status Peribadi No. 15 Tahun 2019, menggantikan undang-undang sementara 36/2010. Asasnya mazhab Hanafi (perkara yang tidak dinyatakan dirujuk kepada pendapat paling kuat mazhab Hanafi). Mahkamah syariah di bawah Jabatan Ketua Hakim (Supreme Judge Department, دائرة قاضي القضاة) mendengar kes keluarga orang Islam.

Poligami — perkara 13: Sebelum mengakadkan perkahwinan lelaki yang sudah beristeri, hakim wajib memastikan:

1. suami mampu membayar mahar bakal isteri;
2. suami mampu menanggung nafkah semua tanggungannya;
3. bakal isteri dimaklumkan bahawa lelaki itu sudah berkahwin.

Selepas akad, mahkamah memaklumkan isteri atau isteri-isteri sedia ada mengikut prosedur mahkamah syariah. Persetujuan isteri pertama tidak disyaratkan. Perkara 79 mewajibkan suami berlaku adil antara isteri dalam giliran dan nafkah.

Pendaftaran: Perkara 36 mewajibkan akad didokumenkan oleh hakim atau wakilnya; akad di luar mahkamah dikenakan hukuman Kanun Keseksaan dan denda sehingga JOD 200 ke atas pihak-pihak terlibat. Perkara 97: talak di luar mahkamah mesti didaftarkan dalam tempoh sebulan.

5Maghribi: Moudawana dan kebenaran kehakiman

Undang-undang: Kod Keluarga (Moudawana) 2004 — Undang-Undang 70-03. Asas fiqh Maliki.

• Perkara 40: poligami dilarang jika dikhuatiri tidak adil antara isteri, dan dilarang jika isteri mensyaratkan dalam akad bahawa suami tidak akan berkahwin lagi.
• Perkara 41: mahkamah tidak akan membenarkan poligami jika tiada justifikasi luar biasa dan objektif, atau suami tidak mempunyai sumber mencukupi untuk menanggung dua keluarga dan menjamin nafkah, tempat tinggal dan kesamarataan.
• Perkara 42: suami mesti memohon kebenaran mahkamah dengan menyatakan alasan dan melampirkan penyata kewangan.
• Perkara 43: mahkamah memanggil isteri sedia ada. Jika suami memberi alamat palsu, dia boleh dihukum di bawah perkara 361 Kanun Keseksaan.
• Perkara 44: pendengaran dalam kamar, kedua-dua pihak didengar; keputusan membenarkan tidak boleh dirayu dan boleh meletakkan syarat bagi manfaat isteri pertama dan anak-anak.
• Perkara 45: jika isteri pertama memilih bercerai, mahkamah menetapkan jumlah hak isteri dan anak yang mesti dibayar dalam 7 hari; jika tidak dibayar, permohonan poligami dianggap ditarik balik. Jika isteri enggan tetapi tidak meminta cerai, prosedur shiqaq (perkara 94–97) terpakai.
• Perkara 46: bakal isteri mesti dimaklumkan oleh hakim bahawa pemohon sudah berkahwin dan menyatakan persetujuannya; direkodkan dalam laporan rasmi.

6Tunisia dan Turki: larangan undang-undang

7Iraq, Syria dan Lubnan (ringkas)

• Iraq — Undang-Undang Status Peribadi No. 188 Tahun 1959, perkara 3: lelaki tidak boleh berkahwin lebih daripada seorang tanpa kebenaran hakim, yang hanya diberi jika (i) suami mampu dari segi kewangan, (ii) ada kepentingan yang sah, dan (iii) tiada kebimbangan ketidakadilan. Akad tanpa izin dikenakan penjara dan/atau denda; pengecualian bagi mengahwini balu. Perkara 40(5): isteri boleh memohon cerai jika suami berkahwin lagi tanpa izin mahkamah. Di Wilayah Kurdistan, pindaan 2008 mensyaratkan antara lain persetujuan isteri pertama di hadapan mahkamah. MICS 2011: kira-kira 6% perkahwinan poligami.
• Syria — Undang-Undang Status Peribadi 1953 (No. 59), perkara 17 (dipinda Undang-Undang 4/2019): hakim boleh menolak jika tiada alasan sah atau suami tidak mampu menanggung semua isteri. Isteri sedia ada tidak perlu dimaklumkan; isteri boleh mensyaratkan hak cerai jika suami berkahwin lagi. Media melaporkan kenaikan poligami semasa perang (contohnya 30% akad di Damsyik pada 2015) — angka ini bukan statistik rasmi (perlu disahkan).
• Lubnan: tiada undang-undang keluarga sivil; orang Islam tertakluk kepada mahkamah syariah Sunni atau Ja'fari. Lelaki Sunni dan Syiah boleh berkahwin hingga empat; isteri Sunni boleh meletakkan syarat larangan poligami dalam akad. Dasar UNFPA (2011): kira-kira 2.3% perkahwinan poligami.

8Perceraian dan pihak berkuasa

9Isu semasa dan pindaan terkini

• Maghribi: semakan Moudawana sedang berjalan sejak 2023; cadangan kerajaan termasuk mewajibkan bakal isteri ditanya semasa akad sama ada dia mensyaratkan suami tidak berkahwin lagi, dan menghadkan alasan pengecualian — status kelulusan parlimen (perlu disahkan).
• Mesir: draf undang-undang status peribadi baharu dibincangkan sejak 2021 dan dilaporkan mengekalkan notifikasi isteri; belum diluluskan (perlu disahkan).
• Iraq: pindaan Undang-Undang 188/1959 pada 2025 membenarkan pasangan memilih kod Ja'fari atau Sunni bagi hal ehwal keluarga — kesannya terhadap perkara 3 (perlu disahkan).
• Jordan: Undang-Undang 15/2019 menggantikan undang-undang sementara 2010 tanpa mengubah model semakan kemampuan kewangan dan notifikasi isteri.

10Apa yang perlu diketahui oleh rakyat Malaysia

• Pendaftaran di Malaysia tetap wajib. Perkahwinan di luar negara oleh orang Islam yang bermastautin di Malaysia mesti didaftarkan di negeri masing-masing dalam tempoh yang ditetapkan enakmen negeri. Poligami di luar negara tanpa kebenaran Mahkamah Syariah Malaysia boleh dikenakan tindakan di bawah undang-undang keluarga Islam negeri — lihat Rentas sempadan dan Pengiktirafan.
• Tunisia dan Turki: akad poligami di sana adalah jenayah dan tidak sah — jangan sekali-kali.
• Maghribi, Iraq, Syria: akad isteri kedua memerlukan kebenaran hakim tempatan; warga asing tertakluk kepada prosedur tambahan (dokumen status, kadangkala kelulusan pihak berkuasa) (perlu disahkan).
• Mesir dan Jordan: pegawai nikah atau mahkamah akan memaklumkan isteri sedia ada — status anda akan diketahui. Mengisytiharkan status palsu adalah kesalahan.
• Perkahwinan 'urfi (tidak berdaftar) di Mesir dan tempat lain menjejaskan hak isteri dan pengesahan nasab anak. Jangan terlibat — lihat Nikah tidak rasmi.
• Dapatkan pengesahan dokumen melalui Kedutaan Malaysia di negara berkenaan sebelum pendaftaran semula di Malaysia.

Sumber & rujukan