Mahar (mas kahwin)

1Maksud mahar

Mahar (juga sadaq, nihlah, ajr atau faridah dalam al-Quran; di Malaysia disebut mas kahwin) ialah harta atau manfaat yang wajib diberikan oleh suami kepada isteri disebabkan akad nikah atau persetubuhan. Ia bukan harga wanita, tetapi tanda kesungguhan dan penghormatan suami serta permulaan tanggungjawab kewangannya.

• Mahar adalah hak milik isteri sepenuhnya — bukan hak bapa, wali atau keluarga. Isteri bebas membelanjakan, menyimpan atau menghadiahkannya.
• Mahar wajib walaupun tidak disebut dalam akad; jika tidak disebut, isteri berhak mendapat mahar misil.
• Mahar bukan rukun nikah. Nikah dengan syarat "tanpa mahar" tetap sah menurut jumhur, tetapi syarat itu batal dan mahar misil wajib.

2Hukum dan dalil

Mahar wajib berdasarkan al-Quran, sunnah dan ijma' ulama.

• "Dan berikanlah kepada perempuan-perempuan itu mas kahwin mereka sebagai pemberian yang wajib (nihlah). Kemudian jika mereka dengan senang hati memberikan kepada kamu sebahagian daripadanya, maka makanlah ia sebagai nikmat yang lazat lagi baik" (Surah an-Nisa' 4:4). Ayat ini menetapkan kewajipan dan bahawa hanya isteri yang boleh merelakannya.
• "...maka berikanlah kepada mereka maharnya sebagai suatu kewajipan; dan tiada dosa atas kamu tentang apa yang kamu saling reda selepas ditetapkan" (Surah an-Nisa' 4:24) — pasangan boleh bersetuju menambah, mengurang atau menangguhkan selepas penetapan.
• Suami tidak boleh mengambil semula mahar walaupun sebanyak qintar (harta yang banyak) (Surah an-Nisa' 4:20–21).
• Nabi ﷺ berkata kepada lelaki yang ingin berkahwin: "Carilah walaupun sebentuk cincin besi", dan akhirnya menikahkannya dengan mahar mengajar surah-surah al-Quran yang dihafalnya (Sahih al-Bukhari 5135; Sahih Muslim 1425).
• Nabi Musa a.s. berkahwin dengan mahar berkhidmat selama lapan atau sepuluh tahun (Surah al-Qasas 28:27) — menunjukkan manfaat boleh menjadi mahar.

3Jenis mahar: musamma dan mithil

Ibn Mas'ud ditanya tentang lelaki yang meninggal sebelum bersama isterinya dan sebelum menetapkan mahar. Beliau memutuskan isteri berhak mendapat mahar seperti wanita sepertinya, perlu beridah dan mewarisi; seorang sahabat bersaksi Nabi ﷺ telah memutuskan perkara yang sama bagi Barwa' binti Wasyiq (Sunan Abu Dawud 2114; Sunan at-Tirmidhi 1145, hasan sahih).

4Mahar tunai dan tertangguh

• Mahar tunai (mu‘ajjal, معجّل — disegerakan) — dibayar ketika atau sejurus selepas akad. Di Malaysia lafaz qabul lazimnya menyebut "...dengan mas kahwinnya RM[jumlah] tunai".
• Mahar tertangguh (mu’ajjal, مؤجّل — ditangguhkan / hutang) — dibayar kemudian, sama ada pada tarikh tertentu atau sebelum perpisahan. Ia menjadi hutang suami yang mesti dijelaskan; jika suami meninggal dunia, ia dibayar daripada harta pusakanya sebelum pembahagian faraid.
• Mahar boleh dibahagi: sebahagian tunai dan sebahagian tertangguh. Ini lazim di Asia Selatan dan Timur Tengah (muqaddam dan mu'akhkhar).
• Menurut Syafi'i, isteri berhak menahan dirinya daripada diserahkan kepada suami sehingga mahar tunai dibayar, selagi belum berlaku persetubuhan dengan relanya. Hak ini tiada bagi mahar yang dipersetujui tertangguh.

5Kadar mahar minimum dan maksimum menurut mazhab

Tiada had maksimum menurut ijma', berdasarkan Surah an-Nisa' 4:20. Namun berlebih-lebihan tidak digalakkan. 'Aisyah menyatakan mahar Rasulullah ﷺ kepada isteri-isteri baginda ialah dua belas uqiyah dan satu nasy, iaitu 500 dirham (Sahih Muslim 1426). Diriwayatkan juga: "Sebaik-baik nikah ialah yang paling mudah" (riwayat Abu Dawud; sahih menurut al-Albani).

Bentuk mahar boleh berupa wang, emas, barang kemas, tanah, kenderaan, atau manfaat seperti mengajar al-Quran atau ilmu (Syafi'i, Maliki dan Hanbali; Hanafi tidak menerima pengajaran al-Quran sebagai mahar). Benda haram seperti arak, babi atau barang curian tidak sah menjadi mahar — nikah tetap sah dan mahar mithil wajib.

6Bila mahar penuh, separuh atau gugur

Al-Quran menetapkan hukum perceraian sebelum persetubuhan (Surah al-Baqarah 2:236–237):

• Mahar telah ditetapkan, cerai sebelum bersama: isteri berhak separuh mahar, "kecuali jika isteri memaafkan atau dimaafkan oleh orang yang memegang ikatan nikah" (2:237). Ayat itu diakhiri dengan seruan: "memaafkan itu lebih dekat kepada takwa, dan jangan kamu lupa berbuat baik sesama kamu." Jumhur mentafsirkan "orang yang memegang ikatan nikah" sebagai suami (dia memberi penuh); Maliki dan qaul qadim Syafi'i mentafsirkannya sebagai wali.
• Mahar belum ditetapkan, cerai sebelum bersama: tiada mahar, tetapi wajib diberikan mut'ah (saguhati cerai) mengikut kemampuan suami (2:236). Isteri tidak perlu beridah (Surah al-Ahzab 33:49).
• Mahar penuh menjadi kukuh dengan persetubuhan atau kematian salah seorang pasangan (dan khalwah sahihah menurut Hanafi dan Hanbali).
• Mahar gugur sepenuhnya sebelum persetubuhan jika perpisahan datang daripada pihak isteri — contohnya isteri murtad, atau fasakh kerana kecacatan isteri — atau jika isteri merelakannya.
• Khuluk: isteri boleh menebus diri dengan memulangkan mahar atau sebahagiannya dengan persetujuan (Surah al-Baqarah 2:229); lihat Talak & cerai.

7Mahar vs hantaran (adat Malaysia)

Di Malaysia, mahar biasanya kecil (mengikut kadar negeri), sementara hantaran — wang belanja dan barang-barang — boleh mencecah puluhan ribu ringgit. Hantaran yang tinggi menyebabkan ramai lelaki menangguhkan perkahwinan atau berhutang. Islam tidak menetapkan hantaran; keluarga digalakkan bersederhana kerana keberkatan nikah terletak pada kemudahannya.

8Kadar mas kahwin negeri-negeri

Setiap negeri menetapkan kadar minimum mas kahwin melalui Majlis atau Jabatan Agama Islam negeri. Kadar ini berbeza mengikut negeri dan telah dinaikkan di beberapa negeri dalam tempoh beberapa tahun kebelakangan. Contohnya, Selangor dan Wilayah Persekutuan dilaporkan menetapkan sekitar RM300 (perlu disahkan), sementara ada negeri yang masih mengekalkan kadar puluhan ringgit.

• Kadar negeri ialah minimum; pasangan boleh bersetuju dengan jumlah lebih tinggi atau mahar dalam bentuk lain (contohnya emas atau seutas rantai) yang dinilai dalam daftar.
• Kadar negeri tidak mengubah hukum fiqh tentang mahar minimum; ia peraturan pentadbiran untuk keseragaman dan perlindungan wanita.
• Semak kadar terkini di laman Jabatan Agama Islam negeri tempat akad dijalankan.

9Mahar dalam perkahwinan poligami

• Setiap isteri berhak mendapat maharnya sendiri. Mahar isteri pertama tidak boleh diambil atau dikurangkan untuk membiayai perkahwinan berikutnya.
• Kesamaan jumlah mahar tidak diwajibkan antara isteri. Kewajipan adil dalam poligami berkaitan nafkah, tempat tinggal dan giliran — lihat Adil. Mahar mithil setiap isteri juga dinilai mengikut keadaannya sendiri.
• Mahar tertangguh kepada isteri sedia ada tetap hutang. Mahkamah Syariah boleh mengambil kira hutang dan tanggungan sedia ada ketika menilai kemampuan suami dalam permohonan poligami.
• Suami tidak boleh memaksa atau menekan isteri sedia ada untuk melepaskan mahar tertangguh sebagai syarat persetujuan; pelepasan mestilah dengan rela hati (Surah an-Nisa' 4:4).

Sumber & rujukan