Arab Saudi: Undang-Undang Status Peribadi 2022, poligami dan pendaftaran nikah

1Gambaran: undang-undang yang terpakai

Arab Saudi tidak mempunyai undang-undang keluarga bertulis sehingga 2022. Sebelum itu hakim memutuskan kes nikah, cerai dan hadhanah terus daripada kitab fiqh, terutamanya mazhab Hanbali, dengan budi bicara yang luas. Musawah mencatatkan bahawa hakim merujuk ratusan kitab fiqh Hanbali dan jarang merujuk mazhab lain (Musawah 2022).

• Asas perlembagaan. Undang-Undang Asas Pemerintahan 1992 (Perkara 1) menetapkan bahawa perlembagaan negara ialah al-Quran dan Sunnah. Perkara 8 dan 10 pula menyentuh keadilan dan keluarga sebagai teras masyarakat.
• Undang-Undang Status Peribadi (Nizam al-Ahwal al-Syakhsiyyah). Diluluskan melalui Dekri Diraja M/73 bertarikh 6/8/1443H (8 Mac 2022) dan berkuat kuasa 18 Jun 2022. Ia mengandungi 252 perkara dalam lapan bab: pertunangan, akad nikah, hak suami isteri, nasab, pembubaran perkahwinan, hadhanah, wasiat dan pusaka (Amnesty 2023; teks rasmi Arab di Biro Pakar, Majlis Menteri).
• Peraturan pelaksana dikeluarkan oleh Kementerian Kehakiman. Draf yang diterbitkan pada April 2022 menetapkan antara lain syarat perkahwinan bawah 18 tahun (status muktamad perlu disahkan).
• Isu yang tidak dinyatakan dalam undang-undang dirujuk kepada pendapat paling kuat dalam mazhab Hanbali, ditambah fleksibiliti memilih pendapat lain jika lebih sesuai (rumusan peruntukan penutup; perlu disahkan).

2Akad nikah: rukun, wali dan umur minimum

• Rukun akad (Perkara 12): dua pihak (lelaki dan perempuan) serta ijab dan qabul (Musawah 2022).
• Wali (Perkara 13, 15–20): akad pengantin perempuan mesti dilakukan oleh wali lelaki tanpa mengira umur atau status janda. Susunan wali bermula dengan bapa, kemudian kerabat lelaki sebelah bapa, dan akhirnya hakim (Perkara 17). Jika wali enggan tanpa alasan ('adhl), kuasa wali berpindah kepada mahkamah (Perkara 20) (HRW 2023; Amnesty 2023). Ini selari dengan jumhur, termasuk Syafi'i dan Hanbali. Mazhab Hanafi pula membenarkan wanita dewasa menikahkan dirinya.
• Persetujuan pengantin: undang-undang mensyaratkan persetujuan kedua-dua pihak, dan wali tidak boleh menikahkan wanita tanpa persetujuannya. Sejak 2016, Kementerian Kehakiman juga mengarahkan supaya salinan kontrak diberikan kepada isteri (Musawah 2022).
• Umur minimum (Perkara 9): 18 tahun bagi lelaki dan perempuan. Mahkamah boleh membenarkan perkahwinan di bawah 18 tahun jika pihak itu sudah baligh dan perkahwinan itu terbukti membawa maslahah. Draf peraturan April 2022 mensyaratkan permohonan, pengakuan persetujuan di mahkamah, pendapat ibu didengar, serta laporan perubatan atau sosial (Amnesty 2023; HRW 2023).
• Saringan kesihatan pranikah (penyakit genetik dan berjangkit) diwajibkan sebelum akad didaftarkan (perlu disahkan di laman Kementerian Kesihatan).

3Syarat isteri dalam akad, termasuk syarat 'tiada isteri kedua'

Inilah ciri paling penting undang-undang Saudi bagi isteri yang tidak mahu dimadukan. Mengikut mazhab Hanbali, syarat yang memberi manfaat kepada isteri dan tidak bercanggah dengan tujuan akad adalah sah dan mengikat. Hujahnya hadith: "Syarat yang paling berhak kamu tunaikan ialah syarat yang dengannya kamu menghalalkan kemaluan" (Sahih al-Bukhari 2721; Sahih Muslim 1418).

• Perkara 27: pasangan terikat dengan syarat yang mereka persetujui. Syarat itu hanya memberi hak fasakh jika ditulis dalam dokumen akad atau diakui oleh kedua-dua pihak (Perkara 27(2)).
• Perkara 28 (remedi): jika satu pihak tidak menunaikan syarat, pihak yang meletakkan syarat boleh menuntut fasakh pada bila-bila masa selagi dia tidak menggugurkan haknya secara jelas. Jika suami yang melanggar syarat, fasakh berlaku tanpa pampasan daripada isteri. Jika isteri yang melanggar, dia membayar pampasan yang tidak melebihi mahar (Musawah 2022, terjemahan Perk. 27–28).
• Perkara 29: syarat yang bercanggah dengan kelangsungan akad, atau akad yang dibuat sebagai balasan kepada akad lain (nikah syighar), adalah batal. Akad tetap sah tetapi syarat yang bertentangan dengan hakikat akad terbatal.

Adakah syarat "suami tidak berkahwin lain" sah di sisi undang-undang? Dalam fiqh Hanbali jawapannya ya, dan isteri boleh memilih fasakh jika suami berkahwin lagi. Namun Musawah (2022) mencatatkan ada ulama Saudi yang berhujah bahawa syarat tersebut melarang perkara halal dan boleh dibatalkan di bawah Perkara 29. Laporan lama (2017–2018) pula menyatakan wanita lazimnya menggunakan bentuk lain, contohnya "isteri tertalak jika suami berkahwin lain" atau hak kepada rumah berasingan (Musawah 2018). Sejauh mana syarat larangan poligami dikuatkuasakan oleh mahkamah selepas 2022 (perlu disahkan).

4Poligami: dibenarkan tanpa kebenaran mahkamah

• Had empat isteri mengikut Surah an-Nisa' 4:3. Undang-undang Saudi tidak mensyaratkan kebenaran mahkamah dan tidak mensyaratkan persetujuan isteri sedia ada (HRW 2023; Musawah 2022).
• Notifikasi isteri: menurut Musawah (2022), undang-undang tidak mewajibkan suami memaklumkan isteri sedia ada tentang perkahwinan baharu. Dakwaan bahawa isteri kini dimaklumkan secara automatik melalui sistem elektronik apabila suami berkahwin lagi (perlu disahkan; tiada peruntukan rasmi ditemui).
• Pendaftaran: setiap akad, termasuk perkahwinan kedua dan seterusnya, mesti didaftarkan seperti akad biasa (Perkara 8). Tiada borang atau prosedur khas poligami yang dikenal pasti (perlu disahkan).
• Adil antara isteri: suami wajib memberi nafkah secara makruf dan berlaku adil antara isteri dalam giliran bermalam dan nafkah. Musawah memetik Perkara 44 bagi kewajipan ini. Keadilan tidak diperiksa sebelum berkahwin dan hanya boleh dituntut melalui aduan isteri ke mahkamah.
• Mudarat sebagai alasan fasakh: isteri yang dizalimi boleh menuntut fasakh atas alasan mudarat (Perkara 103–115). Poligami sahaja bukan alasan fasakh kecuali ada syarat dalam akad.
• Nikah misyar (isteri menggugurkan hak nafkah atau tempat tinggal) diiktiraf melalui fatwa dan lazim diamalkan, tetapi tidak disebut dalam undang-undang 2022 (Musawah 2022).

5Pendaftaran nikah: Kementerian Kehakiman dan Najiz

• Wajib didaftarkan (Perkara 8). Akad dilaksanakan oleh ma'dhun (juru nikah berlesen) di bawah Kementerian Kehakiman. Kontrak yang disambungkan terus secara elektronik kepada mahkamah tidak perlu didaftarkan semula. Suami atau isteri boleh memohon pengesahan nikah di mahkamah (Musawah 2022).
• Najiz (najiz.sa) ialah portal e-perkhidmatan Kementerian Kehakiman untuk menempah ma'dhun, mendapatkan kontrak elektronik, mendokumenkan talak dan memfailkan kes keluarga.
• Status sivil: selepas akad, perkahwinan direkodkan dalam daftar status sivil Kementerian Dalam Negeri. Sejak pindaan 2019, wanita boleh mendaftarkan nikah, cerai dan kelahiran sendiri (Amnesty 2023; butiran perlu disahkan).
• Kontrak standard mencatat jumlah mahar dan ruang untuk syarat, dan isteri berhak menerima salinannya.

6Talak, khuluk dan fasakh

• Talak (Perkara 77): pembubaran akad dengan kehendak suami melalui lafaz talak. Suami tidak perlu kebenaran mahkamah.
• Dokumentasi talak (Perkara 80–91): suami wajib mendokumenkan talak dalam tempoh 15 hari. Isteri berhak dimaklumkan, dan jika suami gagal mendaftarkan atau memaklumkan, isteri berhak mendapat pampasan sekurang-kurangnya setara nafkah yang terhutang (HRW 2023; Amnesty 2023).
• Talak tiga sekali lafaz: LSE (2024) menyatakan Perkara 83 menjadikan talak bilangan sekali lafaz dikira satu talak, iaitu pendapat Ibn Taimiyyah. Amnesty (2023) pula menulis bahawa lafaz tiga kali masih dianggap muktamad. Laporan kedua-dua sumber bercanggah (perlu disahkan dengan teks Perkara 83).
• Khuluk (Perkara 95–102): dimulakan oleh isteri dengan bayaran balasan ('iwad). Khuluk boleh berlaku tanpa perintah mahkamah jika suami bersetuju (Perkara 96). Bayaran balasan tidak boleh menggugurkan hak anak (Perkara 97) dan dihadkan oleh Perkara 101 (LSE 2024). Peruntukan bagi mahkamah memutuskan khuluk apabila suami enggan (perlu disahkan).
• Fasakh (Perkara 103–115): atas alasan seperti penyakit, mahar tidak dibayar, tiada nafkah, mudarat yang terbukti, ditinggalkan dan pelanggaran syarat akad. Proses hakam daripada keluarga kedua-dua pihak (Perkara 109, berasaskan Surah an-Nisa' 4:35) (Musawah 2022).
• Nafkah idah diberikan selama idah (lazimnya tiga quru' atau sehingga bersalin). Undang-undang tidak membahagikan harta sepencarian (Amnesty 2023).

7Isteri warga asing: kelulusan dan dokumen

• Kelulusan kerajaan diperlukan. Rakyat Saudi, lelaki atau perempuan, yang berkahwin dengan warga asing memerlukan kebenaran khas Kementerian Dalam Negeri. Bagi wanita Saudi, kebenaran hanya diberi dengan persetujuan wali (Musawah 2018). Garis panduan Kementerian Kehakiman ialah Perintah Menteri no. 6874 bertarikh 2/12/1422H (MOJ).
• Syarat lazim (contohnya had umur, perbezaan umur dan larangan bagi kakitangan tentera atau diplomat) pernah dilaporkan dan dipinda dari semasa ke semasa (butiran semasa perlu disahkan melalui Absher atau pejabat Emiriah wilayah).
• Ma'dhun tidak boleh mengakadkan perkahwinan campuran tanpa surat kelulusan tersebut. Perkahwinan di luar negara tanpa kelulusan sukar didaftarkan di Saudi, dan isteri asing serta anak mungkin tidak mendapat izin tinggal (perlu disahkan).
• Izin tinggal isteri asing bergantung kepada suami sebagai penaja. Amnesty (2023) memberi amaran bahawa isteri asing berisiko dihantar pulang jika suami tidak memperbaharui izin tinggal selepas aduan keganasan rumah tangga.
• Kewarganegaraan: wanita Saudi tidak dapat menurunkan kewarganegaraan kepada suami atau anak daripada suami asing secara automatik (Musawah 2018).

8Statistik: poligami, perkahwinan dan perceraian

Saudi tidak menerbitkan kadar rasmi perkahwinan poligami setiap tahun. Data poligami terbaik datang daripada tinjauan isi rumah. Angka perkahwinan dan perceraian pula diterbitkan oleh GASTAT berdasarkan rekod pentadbiran Kementerian Kehakiman.

9Isu semasa dan reformasi Wawasan 2030

• Pakej perundangan Februari 2021. Putera Mahkota Mohammed bin Salman mengumumkan empat undang-undang: Status Peribadi, Transaksi Sivil, Kanun Keseksaan bagi hukuman takzir, dan Keterangan. Tujuannya mengurangkan budi bicara hakim dan meningkatkan ketelusan (Amnesty 2023).
• Pindaan perwalian 2019: wanita berumur 21 tahun ke atas boleh mendapatkan pasport dan melancong tanpa izin wali, serta mendaftarkan nikah, cerai dan kelahiran. Izin wali masih diperlukan untuk akad nikah wanita.
• Notifikasi talak elektronik (SMS kepada isteri apabila talak didokumenkan) diperkenalkan sekitar Januari 2019 (perlu disahkan). Kini ia diperkukuh oleh kewajipan dokumentasi dalam Perkara 80–91.
• Pandangan berbeza: pihak berkuasa Saudi menyifatkan undang-undang 2022 sebagai lonjakan dalam perlindungan wanita dan keluarga. Amnesty, HRW dan Musawah pula mengkritik kekalnya wali lelaki, kewajipan taat (Perkara 42), nafkah bersyarat (Perkara 45, 55) dan pengecualian umur bawah 18 tahun.
• Kos perkahwinan dan kadar cerai: media melaporkan program pinjaman nikah Bank Pembangunan Sosial diaktifkan semula pada Oktober 2024 dan perkahwinan beramai-ramai sebagai respons kepada kadar cerai awal perkahwinan (Arab News 2024).

10Panduan untuk rakyat Malaysia dan Indonesia

• Berkahwin dengan rakyat Saudi: pasangan Saudi perlu mendapatkan kebenaran Kementerian Dalam Negeri terlebih dahulu. Pengantin perempuan Malaysia memerlukan wali yang sah (bapa atau wali nasab, atau wali hakim melalui prosedur yang diiktiraf). Bawa sijil kelahiran, surat status bujang atau cerai yang disahkan, dan terjemahan Arab yang diperakui.
• Pendaftaran semula di Malaysia: warganegara Malaysia yang berkahwin di luar negara wajib mendaftarkannya dengan Pejabat Agama Islam negeri atau Kedutaan/Konsulat dalam tempoh yang ditetapkan, contohnya dalam masa enam bulan di bawah Akta 303 s.31 (Wilayah Persekutuan) atau enakmen negeri yang setara. Bagi suami Malaysia yang sudah beristeri, berkahwin lagi di Saudi tanpa kebenaran Mahkamah Syariah tetap merupakan kesalahan di Malaysia. Lihat Rentas sempadan.
• Rakyat Indonesia: perkahwinan di luar negara perlu dilaporkan kepada KUA/Dukcapil selepas pulang (UU No. 1/1974 Pasal 56; tempoh lazim satu tahun, perlu disahkan) dan dicatat di KBRI/KJRI Riyadh atau Jeddah.
• Pekerja domestik: perkahwinan dengan majikan atau anggota keluarga majikan tetap memerlukan kelulusan dan pendaftaran rasmi. Nikah "di bawah tangan" atau misyar tanpa dokumen menyebabkan isteri dan anak tidak dilindungi: tiada izin tinggal, tiada nasab rasmi, dan berisiko dihantar pulang. Indonesia pernah menghentikan penempatan pekerja domestik ke Timur Tengah sejak 2015 (status semasa perlu disahkan). Hubungi KBRI atau Kedutaan Malaysia jika dipaksa.
• Mitos Haji dan Umrah:
  • "Nikah semasa umrah untuk dapat mahram" tidak diperlukan. Saudi kini membenarkan wanita menunaikan umrah dan haji tanpa mahram, tertakluk kepada syarat umur dan pakej (perlu disahkan dengan Kementerian Haji & Umrah dan Tabung Haji).
  • Menurut jumhur ulama, termasuk Syafi'i dan Hanbali, akad nikah tidak sah ketika berihram (Sahih Muslim 1409).
  • Visa umrah atau pelancong bukan laluan untuk menetap. Nikah tanpa kelulusan tidak memberi izin tinggal.
• Simpan dokumen: pastikan anda memegang salinan kontrak nikah (dari Najiz), surat kelulusan perkahwinan asing dan dokumen talak. Pastikan juga sebarang syarat akad (contohnya tiada isteri kedua atau rumah berasingan) tertulis dalam kontrak.

Sumber & rujukan