Khitbah, ta'aruf dan pertunangan

1Maksud dan kedudukan khitbah

Khitbah bermaksud lelaki (atau wakilnya) menyatakan hasrat untuk mengahwini seorang wanita tertentu kepada wanita itu atau walinya. Apabila hasrat itu diterima, terjadilah pertunangan — satu janji untuk berkahwin pada masa hadapan.

Fuqaha empat mazhab sepakat bahawa khitbah bukan akad nikah. Ia tidak menghalalkan apa-apa yang diharamkan antara lelaki dan wanita ajnabi: pasangan bertunang kekal sebagai orang asing dari segi hukum, tiada hak nafkah, tiada pewarisan dan tiada hubungan suami isteri. Hukum asal khitbah ialah harus, dan ia disyariatkan supaya kedua-dua pihak dapat membuat keputusan dengan tenang dan berpengetahuan.

• Khitbah boleh dibuat secara terang (tasrih), contohnya "Saya ingin mengahwini anak tuan".
• Atau secara sindiran (ta'rid), contohnya "Saya sedang mencari isteri yang solehah seperti anak tuan".
• Dalam masyarakat Melayu, khitbah lazimnya melalui adat merisik, meminang dan bertunang. Adat ini harus selagi tidak bercanggah dengan syarak.

2Melihat bakal pasangan

Syarak menggalakkan lelaki melihat wanita yang hendak dipinang. Al-Mughirah bin Syu'bah meminang seorang wanita, lalu Nabi ﷺ bersabda: "Lihatlah dia, kerana yang demikian itu lebih layak untuk mengekalkan (kasih sayang) antara kamu berdua." (riwayat at-Tirmidhi, al-Nasa'i dan Ibn Majah; at-Tirmidhi menilainya hasan). Dalam Sahih Muslim 1424, Nabi ﷺ bertanya kepada seorang lelaki yang ingin mengahwini wanita Ansar sama ada dia sudah melihatnya, lalu bersabda: "Pergilah dan lihatlah dia."

Majoriti ulama berpendapat hukumnya sunat (atau harus) dan dilakukan sebelum pinangan rasmi, supaya jika tidak berkenan, tiada pihak yang tersinggung. Wanita juga berhak melihat lelaki yang meminangnya, kerana tujuan yang sama terpakai kepadanya.

• Melihat dibenarkan tanpa berdua-duaan (khalwat) — sebaiknya bersama mahram atau keluarga.
• Boleh diulang jika perlu untuk mendapat gambaran yang jelas, tetapi tidak berlebihan.
• Pandangan mestilah dengan niat untuk berkahwin, bukan untuk berseronok.
• Sebahagian ulama membenarkan melihat tanpa pengetahuan wanita itu berdasarkan riwayat Jabir dalam Sunan Abu Dawud (dinilai hasan), supaya maruahnya terpelihara jika lelaki itu tidak meneruskan.

3Batas pergaulan semasa bertunang

Prinsip asas ialah perintah menundukkan pandangan dan menjaga kehormatan (Surah an-Nur 24:30–31) serta larangan berdua-duaan: "Janganlah seorang lelaki berkhalwat dengan seorang wanita kecuali bersama mahramnya" (Sahih al-Bukhari 5233; Sahih Muslim 1341). Pertunangan tidak mengecualikan pasangan daripada larangan ini.

• Dibenarkan: berbincang perkara berkaitan perkahwinan (mahar, tempat tinggal, kewangan, anak, kerjaya, sikap terhadap poligami) dengan sopan, di hadapan keluarga atau dalam saluran yang terbuka.
• Dilarang: bersentuhan, berdua-duaan di tempat tertutup, keluar berdua tanpa mahram, bermusafir bersama dan perbualan bernada menggoda.
• Komunikasi berlebihan tanpa keperluan, walaupun tanpa bersemuka, membuka pintu fitnah dan wajar dielakkan.

Di Malaysia, khalwat ialah kesalahan jenayah syariah di bawah enakmen jenayah syariah negeri, dan status bertunang bukan pembelaan.

4Meminang atas pinangan orang lain

Nabi ﷺ bersabda: "Janganlah seseorang lelaki meminang atas pinangan saudaranya sehingga peminang sebelumnya meninggalkannya atau mengizinkannya." (Sahih al-Bukhari 5142, daripada Ibn 'Umar; makna yang sama dalam Sahih Muslim). Larangan ini menjaga hak, maruah dan ukhuwah sesama Muslim.

Menurut mazhab Syafi'i dan jumhur, pengharaman berlaku apabila pinangan pertama telah diterima secara jelas oleh wanita atau walinya (yang berhak). Jika pinangan pertama ditolak, belum dijawab, atau peminang pertama menarik diri atau memberi izin, pinangan kedua tidak haram. Dalilnya kisah Fatimah binti Qais yang dipinang oleh Mu'awiyah dan Abu Jahm, lalu Nabi ﷺ mencadangkan Usamah bin Zaid (Sahih Muslim 1480) — kerana dia belum menerima mana-mana pinangan.

Jika seseorang tetap meminang dan berkahwin walaupun haram, jumhur (termasuk Syafi'i, Hanafi dan Hanbali) berpendapat nikah itu sah tetapi pelakunya berdosa. Dalam mazhab Maliki ada pendapat bahawa nikah itu difasakhkan sebelum persetubuhan.

5Meminang wanita dalam idah

Allah berfirman (maksudnya): "Dan tiada dosa bagi kamu tentang apa yang kamu sindirkan untuk meminang wanita-wanita itu atau yang kamu sembunyikan dalam hati... tetapi janganlah kamu membuat janji dengan mereka secara rahsia, kecuali sekadar mengucapkan kata-kata yang baik, dan janganlah kamu berazam untuk mengadakan akad nikah sehingga habis idahnya." (Surah al-Baqarah 2:235). Ayat ini berkaitan wanita dalam idah kematian suami.

6Memutuskan pertunangan, hadiah dan cincin

Kerana pertunangan hanyalah janji, kedua-dua pihak berhak memutuskannya. Namun memungkiri janji tanpa sebab yang munasabah adalah dicela, kerana ia menyakiti pihak lain dan keluarganya. Sebab yang munasabah termasuk terbukti buruk akhlak, menyembunyikan penyakit atau status perkahwinan, atau hilang keserasian setelah istikharah dan musyawarah.

Mahar yang telah didahulukan mesti dipulangkan sepenuhnya, kerana mahar hanya menjadi hak wanita melalui akad. Hadiah pula diperselisihkan:

• Hanafi: hadiah boleh dituntut kembali jika barangnya masih wujud; jika sudah rosak atau digunakan, tiada tuntutan.
• Maliki: jika lelaki yang memutuskan, dia tidak boleh menuntut hadiahnya; jika wanita yang memutuskan, dia memulangkannya — kecuali ada syarat atau uruf lain.
• Syafi'i: hukum asal hibah yang telah diterima tidak boleh ditarik balik; namun sebahagian ulama Syafi'iyyah berpendapat hadiah yang diberi semata-mata kerana perkahwinan boleh dituntut jika perkahwinan tidak berlaku.
• Hanbali: pendapat yang hampir dengan Maliki — pihak yang memutuskan tanpa sebab menanggung kesannya.

Cincin tunang ialah adat, bukan sunnah. Ia harus bagi wanita; lelaki haram memakai cincin emas. Cincin mengikut hukum hadiah di atas atau mengikut perjanjian keluarga semasa bertunang.

7Istikharah dan musyawarah

Jabir bin 'Abdullah meriwayatkan bahawa Nabi ﷺ mengajar para sahabat istikharah dalam semua urusan sebagaimana baginda mengajar surah al-Quran (Sahih al-Bukhari 1162). Caranya: solat dua rakaat sunat (bukan fardu), kemudian membaca doa istikharah dan menyebut urusan itu — contohnya perkahwinan dengan si fulan/fulanah.

• Istikharah boleh dilakukan oleh lelaki, wanita dan juga wali.
• Tiada syarat mesti bermimpi. Petunjuknya ialah urusan itu dipermudah atau dijauhkan, disertai ketenangan hati — bukan semata-mata perasaan.
• Istikharah tidak menggantikan usaha menyiasat: bertanya tentang agama, akhlak, kesihatan, kewangan, status perkahwinan dan keluarga daripada orang yang mengenali pihak berkenaan.
• Orang yang dirujuk untuk nasihat wajib jujur; menyebut kelemahan sebenar ketika ditanya untuk tujuan perkahwinan bukan mengumpat yang dilarang (lihat kisah Fatimah binti Qais, Sahih Muslim 1480).

8Ta'aruf moden dan aplikasi

Ta'aruf (saling mengenali) dengan tujuan perkahwinan adalah harus selagi mematuhi adab syarak. Hari ini ia berlaku melalui keluarga, rakan, program masjid, perkhidmatan pencarian jodoh dan aplikasi. Medium itu neutral; yang dinilai ialah cara penggunaannya.

• Niat dan kejujuran: nyatakan status sebenar — bujang, bercerai, beristeri, bilangan anak — sejak awal. Menyembunyikan isteri sedia ada atau berbohong tentang status perkahwinan ialah penipuan.
• Libatkan wali dan keluarga secepat mungkin; ta'aruf bukan tempoh 'bercinta' tanpa had.
• Elak khalwat maya: panggilan video lewat malam, perbualan peribadi berpanjangan atau kandungan menjolok mata membawa mudarat yang sama.
• Jangan hantar gambar aurat atau maklumat sensitif; ia boleh disalah guna untuk ugutan.
• Sahkan identiti: bertemu di tempat awam bersama keluarga, semak latar belakang. Waspada penipuan cinta (love scam) yang meminta wang.
• Tetapkan tempoh dan perkara yang perlu dibincangkan: agama, matlamat hidup, kewangan, tempat tinggal, anak dan pendirian tentang poligami.

Sumber & rujukan