Myanmar, Kemboja dan Vietnam: minoriti Muslim di bawah undang-undang monogami

1Gambaran serantau

Berbeza dengan Malaysia, Brunei atau Indonesia, tiada satu pun daripada tiga negara ini mempunyai Mahkamah Syariah atau pendaftaran nikah Islam yang diiktiraf negara. Peranan pemimpin agama (imam, hakem, mufti) terhad kepada akad dan bimbingan. Kesahan perkahwinan di sisi undang-undang negara bergantung kepada pendaftaran sivil.

2Myanmar: undang-undang Islam di mahkamah sivil

• Burma Laws Act 1898, s.13 memerintahkan mahkamah memakai undang-undang Islam dalam soal perkahwinan, perceraian, pusaka dan institusi agama apabila pihak-pihak beragama Islam. Kes diputuskan oleh mahkamah sivil biasa, bukan mahkamah syariah.
• Dissolution of Muslim Marriage Act 1952 memberi isteri Muslim hak memohon cerai atas sebab yang munasabah.
• Di bawah undang-undang Islam klasik, lelaki Muslim boleh beristeri sehingga empat. Oleh itu kesalahan bigami di bawah Kanun Keseksaan s.494, yang hanya terpakai jika perkahwinan kedua itu batal, secara tradisinya tidak menjejaskan lelaki Muslim (perlu disahkan tafsiran mahkamah semasa).
• Perlembagaan 2008 (Perkara 34) menjamin kebebasan beragama tertakluk kepada ketenteraman awam. Perlembagaan juga mengiktiraf Islam sebagai salah satu agama yang wujud di negara itu (Perkara 362, perlu disahkan).

3Myanmar: “undang-undang bangsa dan agama” 2015

Pada 2015, di bawah tekanan gerakan nasionalis Buddha Ma Ba Tha, Presiden Thein Sein menandatangani empat undang-undang:

1. Population Control (Health Care) Law, 19 Mei 2015: membolehkan jarak kelahiran 36 bulan dikenakan di kawasan tertentu.
2. Religious Conversion Law, Ogos 2015: pertukaran agama memerlukan kelulusan lembaga perbandaran.
3. Myanmar Buddhist Women's Special Marriage Law (Undang-undang Pyidaungsu Hluttaw No. 50/2015), Ogos 2015 (perlu disahkan tarikh tepat). Wanita Buddha yang ingin berkahwin dengan lelaki bukan Buddha perlu mengikut prosedur khas. Permohonan dipamerkan secara awam selama 14 hari dan sesiapa boleh membantah di mahkamah. Wanita bawah 20 tahun memerlukan persetujuan ibu bapa. Suami bukan Buddha wajib membenarkan isterinya mengamalkan agama Buddha, dan boleh kehilangan harta bersama serta hak penjagaan anak jika melanggar undang-undang ini.
4. Law Relating to the Practice of Monogamy, 31 Ogos 2015: perkahwinan di bawah mana-mana undang-undang, agama atau adat hanya sah jika monogami. Undang-undang ini menjadikan berkahwin lagi atau bersekedudukan semasa masih berkahwin satu kesalahan. Hukumannya merujuk Kanun Keseksaan s.494 (sehingga 7 tahun penjara dan denda), dan pihak yang bersalah boleh kehilangan hak harta apabila bercerai (HRW 2015). Ia terpakai juga kepada pemastautin dan warga asing yang berkahwin dengan warganegara.

4Rohingya: sekatan perkahwinan di Rakhine

Fortify Rights (2014) menerbitkan dokumen dalaman kerajaan negeri Rakhine yang selama ini tidak diumumkan:

• Arahan Wilayah dari 1993 hingga 2008 menunjukkan dasar konsisten yang mewajibkan pasangan Rohingya memohon kebenaran untuk berkahwin. Suku kaum lain tidak dikenakan keperluan ini.
• Lampiran bertajuk “Requirements for Bengalis who apply for Permission to Marry” menyenaraikan sepuluh syarat. Pasangan, ibu bapa dan saksi perlu hadir beberapa kali di hadapan pihak berkuasa, satu proses yang digambarkan sebagai memalukan dan mahal.
• Regional Order 1/2005 mewajibkan pasangan Rohingya yang “mendapat kebenaran berkahwin” mengehadkan bilangan anak. Ini menjadi asas dasar dua anak di perbandaran Maungdaw dan Buthidaung. Arahan itu juga melarang anak luar nikah.

Sekatan ini melanggar hak untuk berkahwin dan membina keluarga (Perkara 16 UDHR). Selepas operasi tentera 2017, sebahagian besar Rohingya kini menjadi pelarian di Bangladesh. Status semasa arahan ini di Rakhine perlu disahkan.

5Kemboja: Cham Muslim dan monogami sivil

• Komuniti. Kebanyakan Muslim Kemboja berbangsa Cham dan Chvea (Melayu), bermazhab Syafi'i. Ramai pelajar Cham belajar di Kelantan. Banci 2019 merekodkan sekitar 311,045 Muslim, iaitu kira-kira 2% penduduk. Kementerian berkaitan mencatatkan 884 masjid pada 2016 (sumber sekunder).
• Perlembagaan 1993 (pindaan 2008), Perkara 45: “Perkahwinan hendaklah dilaksanakan menurut undang-undang, berdasarkan prinsip persetujuan bersama antara seorang suami dan seorang isteri.”
• Kanun Sivil 2007 (berkuat kuasa 2011) menggantikan Undang-undang Perkahwinan dan Keluarga 1989 dan melarang perkahwinan bertindih. Nombor perkara dan hukuman jenayah yang berkaitan perlu disahkan.
• Pentadbiran agama. Setiap kampung Cham mempunyai hakem, imam dan bilal. Di peringkat negara terdapat Mufti dan majlis tertinggi hal ehwal Islam yang berpusat di Chrouy Changvar, Phnom Penh (perlu disahkan struktur semasa). Mereka tidak mempunyai bidang kuasa mahkamah ke atas perkahwinan.
• Akad secara agama tanpa pendaftaran sivil tidak memberi perlindungan undang-undang kepada isteri dan anak.

6Vietnam: Cham Bani, Cham Sunni dan Undang-undang 2014

• Komuniti. Banci 2019 merekodkan 70,934 Muslim dalam dua kumpulan. Pertama, Cham Bani di Ninh Thuận dan Bình Thuận, yang mengamalkan bentuk Islam setempat. Kedua, Cham Sunni bermazhab Syafi'i di delta Mekong, terutamanya di An Giang (Châu Đốc), serta di Bandar Raya Ho Chi Minh.
• Perlembagaan 2013, Perkara 36(1): perkahwinan mesti mematuhi prinsip kerelaan, kemajuan, monogami dan kesaksamaan suami isteri.
• Undang-undang Perkahwinan dan Keluarga No. 52/2014/QH13: Perkara 2 menjadikan monogami prinsip asas. Perkara 5 melarang orang yang sudah berkahwin berkahwin lagi atau hidup bersama sebagai suami isteri dengan orang lain.
• Kanun Jenayah 2015 menjadikan pelanggaran rejim monogami satu jenayah, dengan hukuman penjara dilaporkan sehingga 3 tahun bagi kes berat (perlu disahkan nombor perkara, dipercayai Perkara 182).
• Pendaftaran perkahwinan dibuat di Jawatankuasa Rakyat tempatan. Akad agama sahaja tidak diiktiraf negara.

7Kedudukan syarak bagi Muslim minoriti

Poligami ialah perkara harus (dibenarkan) dengan syarat adil (Surah an-Nisa' 4:3), bukan suatu kewajipan. Ulama yang membincangkan fiqh minoriti umumnya berpandangan bahawa seorang Muslim yang tinggal di negara yang melarang poligami boleh dan wajar mematuhi undang-undang itu. Meninggalkan perkara harus tidak bermakna meninggalkan agama. Melanggarnya pula boleh mendedahkan isteri kedua dan anak-anak kepada kemudaratan undang-undang dan kehilangan hak. Kaedah fiqh “menolak mudarat didahulukan” relevan di sini.

Akad poligami secara rahsia atau tidak berdaftar untuk mengelak undang-undang tidak digalakkan. Isteri tidak mendapat nafkah yang boleh dikuatkuasakan, pusaka atau status sah untuk anak. Lihat nikah tidak rasmi dan Muslim minoriti di Barat.

8Apa yang perlu diketahui oleh rakyat Malaysia / warga asing

• Poligami di negara-negara ini bukan jalan pintas. Lelaki Malaysia yang sudah beristeri tidak boleh mendaftarkan perkahwinan kedua di Kemboja atau Vietnam kerana undang-undang sivil melarangnya. Di Myanmar pula ia berisiko menjadi jenayah di bawah Monogamy Law 2015.
• Akad di masjid tanpa pendaftaran sivil mungkin sah dari segi rukun nikah, tetapi tidak diiktiraf negara berkenaan. Di Malaysia pula, berpoligami tanpa kebenaran Mahkamah Syariah ialah kesalahan (Akta 303 s.123 dan enakmen negeri yang setara).
• Wanita Cham yang berkahwin dengan lelaki Malaysia perlu memastikan perkahwinan didaftarkan di negara asal dan di Malaysia demi hak nafkah, pusaka, kewarganegaraan anak dan visa. Lihat perkahwinan rentas sempadan dan pengiktirafan perkahwinan.
• Untuk Thailand, yang mempunyai undang-undang keluarga Islam di wilayah selatan, lihat halaman Thailand.

Sumber & rujukan