Bila perintah nafkah tidak dibayar: penguatkuasaan dan Bahagian Sokongan Keluarga (BSK)

1Nafkah yang diperintah ialah hutang

Nafkah bukan pemberian yang bergantung kepada kemurahan hati. Al-Quran memerintahkan: "Hendaklah orang yang mampu memberi nafkah menurut kemampuannya; dan sesiapa yang disempitkan rezekinya, hendaklah dia memberi nafkah daripada apa yang Allah berikan kepadanya" (Surah at-Talaq 65:7). Ayat sebelumnya memerintahkan tempat tinggal bagi isteri yang diceraikan dalam idah dan nafkah bagi yang hamil sehingga bersalin (65:6). Tentang anak, Allah berfirman bahawa kewajipan bapa ialah memberi makan dan pakaian kepada ibu yang menyusukan anaknya "menurut cara yang patut", dan "janganlah seorang ibu dimudaratkan kerana anaknya, dan jangan seorang bapa dimudaratkan kerana anaknya" (Surah al-Baqarah 2:233).

Hadis Hind binti 'Utbah menunjukkan bahawa nafkah ialah hak yang boleh dituntut. Apabila Hind mengadu bahawa suaminya, Abu Sufyan, kedekut dan tidak memberi apa yang mencukupi bagi dirinya dan anaknya, Rasulullah ﷺ bersabda: "Ambillah apa yang mencukupi bagimu dan anakmu dengan cara yang ma'ruf" (Sahih al-Bukhari 5364, Kitab al-Nafaqat; Sahih Muslim, Kitab al-Aqdiyah, bab kisah Hind). Para ulama menjadikan hadis ini dalil bahawa nafkah ialah hak, bahawa ia diukur dengan kecukupan secara patut, dan bahawa hakim boleh memutuskan tuntutannya.

Undang-undang Malaysia menterjemahkan prinsip ini dengan jelas. Di bawah Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 [Akta 303]:

• s.69(1): tunggakan nafkah yang tidak bercagar boleh dituntut sebagai hutang daripada orang yang gagal membayar. Tunggakan yang terakru sebelum perintah penerimaan (kebankrapan) boleh dibuktikan dalam kebankrapannya, dan tunggakan yang terakru sebelum kematiannya menjadi hutang ke atas pusakanya.
• s.69(2): jika penerima nafkah meninggal dunia, tunggakan yang terakru sebelum kematiannya boleh dituntut oleh wakil diri di sisi undang-undangnya.
• s.68: nafkah yang kena dibayar di bawah perintah mahkamah tidak boleh diserahhakkan atau dipindah milik, dan tidak boleh disita atau dilevi bagi apa-apa hutang lain. Dengan kata lain, wang nafkah dilindungi untuk tujuan asalnya.

Maknanya mudah: setiap bulan yang tidak dibayar menambah hutang yang tercatat. Hutang itu tidak hilang kerana masa berlalu, kerana penghutang berpindah, atau kerana dia berkahwin lagi.

2Sebelum bertindak: semak perintah dan simpan rekod

Penguatkuasaan bermula dengan dokumen. Mahkamah dan BSK akan bertanya soalan yang sama: apa sebenarnya yang diperintahkan, dan berapa yang belum dibayar? Jawapan yang jelas dan berekod mempercepatkan segalanya.

Semak perintah anda. Dapatkan salinan perintah yang dimeterai daripada Mahkamah Syariah dan pastikan perkara berikut jelas:

• Siapa penerima: isteri, bekas isteri, anak (dengan nama), atau kesemuanya, dan amaun bagi setiap seorang jika diasingkan.
• Amaun dan kekerapan: bulanan, sekali gus atau secara ansuran.
• Tarikh mula dan tarikh bayaran setiap bulan.
• Cara bayaran: pindahan bank ke akaun tertentu, melalui mahkamah, potongan gaji, atau cara lain.
• Perintah lain yang berkaitan: nafkah idah, mut'ah, tunggakan nafkah lampau, perbelanjaan persekolahan atau perubatan anak.

Jika perintah itu kabur, misalnya tidak menyatakan tarikh bayaran atau akaun, perkara itu boleh menjadi alasan penghutang untuk menangguh. Dalam keadaan begitu, tanyakan di mahkamah atau kepada peguam syarie sama ada perintah perlu dijelaskan atau diubah terlebih dahulu.

Simpan rekod setiap bulan. Penyata bank, resit, tangkapan skrin pindahan dan mesej yang menyebut bayaran ialah bukti. Bayaran tunai tanpa resit sukar dibuktikan oleh kedua-dua pihak. Contoh format rekod yang ringkas:

3Cara menguatkuasakan perintah

Perintah nafkah ialah penghakiman mahkamah. Apabila ia tidak dipatuhi, penerima boleh memohon kepada Mahkamah Syariah supaya perintah itu dilaksanakan. Akta 303 s.132(1) menyatakan dengan jelas bahawa kuasa mahkamah menghukum keingkaran yang sengaja adalah tambahan kepada hak menguatkuasakan perintah di bawah Akta itu atau di bawah mana-mana undang-undang lain. Undang-undang lain itu termasuk Akta Tatacara Mal Mahkamah Syariah (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1998 [Akta 585] dan enakmen tatacara mal syariah negeri yang setara, yang mengandungi bahagian tentang pelaksanaan penghakiman.

Kaedah yang sesuai bergantung kepada keadaan penghutang: adakah dia bergaji, berniaga sendiri, ada harta, atau sengaja mengelak. Jadual di bawah ialah gambaran umum; nama prosedur, borang dan nombor peruntukan berbeza mengikut negeri.

4Bahagian Sokongan Keluarga (BSK)

Bahagian Sokongan Keluarga (BSK) ialah bahagian di bawah Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) yang ditubuhkan untuk membantu pihak yang menerima perintah nafkah daripada Mahkamah Syariah tetapi tidak menerima bayaran. Tujuannya ialah supaya perintah nafkah benar-benar sampai kepada keluarga yang memerlukannya.

Apa yang BSK lakukan, secara umum:

• Khidmat nasihat dan bantuan penguatkuasaan: membantu penerima memahami pilihan dan memulakan tindakan pelaksanaan perintah.
• Bayaran pendahuluan nafkah kepada penerima yang layak melalui Kumpulan Wang Amanah Sokongan Keluarga, supaya keluarga tidak terus terputus bekalan sementara tunggakan dituntut.
• Tuntutan semula daripada penghutang: selepas pendahuluan dibayar, BSK mengambil tindakan untuk mendapatkan semula amaun itu daripada penghutang penghakiman. Pendahuluan itu tidak menghapuskan hutang penghutang.

Siapa yang lazimnya layak. Secara umum, penerima mesti mempunyai perintah nafkah daripada Mahkamah Syariah yang tidak dipatuhi, sama ada nafkah anak, nafkah idah atau bentuk nafkah lain yang diliputi. Syarat terperinci, jenis nafkah yang diliputi, had dan tempoh pendahuluan boleh berubah. Semak syarat terkini di portal rasmi JKSM atau di pejabat BSK negeri anda sebelum memohon; halaman ini sengaja tidak menyatakan angka.

Dokumen yang lazim diperlukan:

• Salinan perintah nafkah yang dimeterai.
• Kad pengenalan pemohon dan sijil kelahiran anak (jika nafkah anak).
• Rekod bayaran yang diterima dan tidak diterima, dengan penyata bank.
• Maklumat penghutang yang diketahui: nombor kad pengenalan, alamat terkini, majikan, nombor telefon.
• Maklumat akaun bank pemohon.

5Penghutang berpindah, muflis atau meninggal dunia

Berpindah ke negeri lain. Malaysia mempunyai satu enakmen keluarga Islam bagi setiap negeri, dan setiap Mahkamah Syariah beroperasi di bawah undang-undang negerinya sendiri. Perpindahan penghutang ke negeri lain tidak memadamkan perintah atau hutangnya, tetapi ia boleh menambah langkah prosedur, misalnya keperluan supaya perintah didaftarkan atau diiktiraf untuk dilaksanakan di negeri baharu. Tanyakan kepada Mahkamah Syariah atau BSK tentang prosedur bagi negeri tempat penghutang kini tinggal atau bekerja. Penghutang yang bekerja di negeri lain masih boleh dikenakan potongan gaji jika majikannya dikenal pasti.

Berpindah ke luar negara. Penguatkuasaan rentas negara jauh lebih sukar. Perintah Mahkamah Syariah tidak dengan sendirinya dilaksanakan oleh mahkamah negara lain, dan keadaan berbeza mengikut negara. Langkah praktikal termasuk mengenal pasti harta atau akaun penghutang yang masih ada di Malaysia, dan mendapatkan nasihat guaman awal. Lihat Perkahwinan rentas sempadan untuk isu yang berkaitan.

Muflis. Di bawah Akta 303 s.69(1), tunggakan nafkah yang terakru sebelum perintah penerimaan dibuat terhadap penghutang boleh dibuktikan dalam kebankrapannya. Ini bermakna penerima perlu memfailkan bukti hutang dalam prosiding kebankrapan itu. Nafkah yang terakru selepas itu masih kewajipan penghutang; kemiskinan boleh menjadi alasan untuk memohon ubah amaun, bukan alasan untuk hutang lenyap.

Meninggal dunia. Kecuali dinyatakan sebaliknya, perintah nafkah lazimnya tamat apabila salah satu pihak meninggal dunia (lihat s.64 tentang tempoh perintah nafkah), tetapi tunggakan yang terakru sebelum kematiannya ialah hutang ke atas pusakanya (s.69(1)). Dalam fiqh, hutang si mati dilunaskan daripada harta peninggalannya sebelum pembahagian faraid. Penerima atau wakilnya perlu mengemukakan tuntutan kepada pentadbir pusaka dengan bukti perintah dan rekod tunggakan. Lihat Faraid tentang susunan pembahagian harta pusaka. Jika penerima yang meninggal dunia, wakil diri di sisi undang-undangnya boleh menuntut tunggakan yang telah terakru (s.69(2)).

6Untuk suami: ubah perintah, jangan berhenti membayar

Bahagian ini ditulis untuk suami dan bekas suami, termasuk yang berpoligami. Kebanyakan kes penguatkuasaan bermula bukan dengan niat jahat, tetapi dengan keputusan sepihak: "bulan ini saya bayar separuh dahulu", kemudian menjadi kebiasaan.

Dua rumah tidak mengurangkan satu hak. Suami yang menanggung lebih daripada satu keluarga tidak boleh mengurangkan nafkah salah satu keluarga secara sepihak kerana perbelanjaan keluarga yang lain bertambah. Keadilan dalam poligami ialah syarat keharusannya (Surah an-Nisa' 4:3), dan perintah mahkamah terhadap satu keluarga tidak terbatal kerana perkahwinan yang kemudian. Inilah antara sebab mahkamah menilai kemampuan kewangan sebelum membenarkan poligami. Lihat Kewangan dua rumah.

Jika kemampuan benar-benar berubah, misalnya kehilangan pekerjaan, sakit berpanjangan atau pengurangan pendapatan yang ketara, jalannya ialah memohon kepada mahkamah di bawah Akta 303 s.66 untuk mengubah atau membatalkan perintah. Mahkamah boleh berbuat demikian jika ada salah nyataan, kesilapan fakta atau perubahan material dalam keadaan. Bagi nafkah anak, peruntukan yang setara ialah s.75. Sehingga perintah diubah, perintah lama kekal berkuat kuasa dan tunggakan terus menjadi hutang (s.69).

Mengapa berhenti membayar ialah pilihan yang paling buruk:

• Tunggakan terkumpul dan tidak hilang; ia boleh dituntut daripada pusaka anda kelak.
• Keingkaran yang sengaja boleh membawa kepada pelevian atau penjara di bawah s.132.
• Mahkamah boleh memerintahkan gaji anda dipotong terus melalui majikan.
• Dari sudut syarak, Rasulullah ﷺ bersabda: "Penangguhan (membayar hutang) oleh orang yang mampu ialah satu kezaliman" (Sahih al-Bukhari 2287). Baginda juga mengingatkan bahawa cukuplah seseorang itu berdosa apabila dia menahan makanan daripada orang yang berada di bawah tanggungannya (Sahih Muslim, Kitab al-Zakat).

Sumber & rujukan