Brunei Darussalam: perkahwinan dan poligami di bawah undang-undang keluarga Islam

1Gambaran undang-undang

Brunei Darussalam ialah negara Melayu Islam Beraja (MIB) dan Islam ialah agama rasmi. Kerangka utama perkahwinan orang Islam ialah:

• Perintah Darurat (Undang-Undang Keluarga Islam), 1999 (S 12/2000) — kini disusun sebagai Islamic Family Law Act, Penggal 217 (Edisi Semakan 2012; dipinda S 42/2004, S 17/2005, S 62/2010). Ia mula berkuat kuasa pada 26 Mac 2001 (s.24(2)) dan merangkumi pertunangan, akad, pendaftaran, poligami, perceraian, nafkah dan hadhanah. Teks bahasa Melayu mengatasi teks Inggeris (s.3).
• Akta Mahkamah-Mahkamah Syariah, Penggal 184 (asalnya S 37/98) — menubuhkan Mahkamah Rendah Syariah, Mahkamah Tinggi Syariah dan Mahkamah Rayuan Syariah (s.6(1)) serta pelantikan Hakim Syarie.
• Akta Majlis Ugama Islam dan Mahkamah-Mahkamah Kadi, Penggal 77 — undang-undang asal yang menubuhkan Majlis Ugama Islam; peruntukan keluarganya kini banyak digantikan oleh Penggal 217.

Bagi bukan Islam, poligami tidak dibenarkan di bawah Marriage Act (Penggal 76) s.3(1) — syarat bahawa tiada pihak terikat dengan perkahwinan sah yang masih wujud (jawapan Brunei kepada CEDAW, 2014). Struktur dan istilah Penggal 217 hampir sama dengan undang-undang keluarga Islam negeri-negeri di Malaysia; malah seksyen poligaminya juga s.23.

2Pendaftaran perkahwinan

Setiap perkahwinan orang yang bermastautin di Brunei mesti didaftarkan (s.24). Pendaftaran dikendalikan oleh Ketua Pendaftar dan Pendaftar Nikah, Cerai, Fasakh dan Rujuk orang Islam yang dilantik oleh Sultan (s.26). Langkah umum:

1. Permohonan kebenaran berkahwin kepada Pendaftar; jurunikah tidak boleh mengakadkan perkahwinan tanpa kebenaran (s.15–16; jurunikah yang melanggar s.15 boleh didenda sehingga $1,000 dan/atau dipenjara 3 bulan, s.34).
2. Pengesahan wali; jika tiada wali nasab atau wali enggan tanpa alasan syarak, perkara dibawa kepada Hakim Syarie.
3. Kursus atau bimbingan pra-perkahwinan yang dianjurkan pihak berkuasa agama (perlu disahkan keperluan semasa).
4. Akad oleh jurunikah bertauliah dengan wali dan dua saksi; Pendaftar mendaftarkannya dalam tempoh 14 hari selepas menyiasat bahawa semua syarat hukum syarak dan Akta dipenuhi (s.24(3)–(4)), diikuti sijil nikah, kad nikah dan sijil taklik (s.22).

Warganegara/penduduk tetap Brunei yang mahu berkahwin di luar negara mesti mendapatkan kebenaran Pendaftar terlebih dahulu (s.18), dan perkahwinan di luar negara mesti didaftarkan dalam tempoh 6 bulan selepas pulang (s.29); gagal hadir tanpa alasan munasabah ialah kesalahan (s.33: denda sehingga $1,000, penjara sehingga 3 bulan, atau kedua-duanya). Setiap orang juga wajib melaporkan perkahwinan yang diakadkan bertentangan dengan Akta (s.25).

3Poligami — syarat & proses

Seksyen 23 Penggal 217 mengawal poligami:

• s.23(1) — lelaki tidak boleh berkahwin dengan perempuan lain di mana-mana tempat semasa perkahwinannya masih wujud kecuali dengan kebenaran bertulis Hakim Syarie dalam borang yang ditetapkan. Jika dia berkahwin tanpa kebenaran, perkahwinan itu hanya boleh didaftarkan tertakluk kepada s.123 (iaitu selepas tindakan kesalahan) dan pengisian borang yang ditetapkan.
• s.23(2) — permohonan disertakan akuan bertulis yang menyatakan: alasan perkahwinan itu dikatakan patut dan perlu; pendapatan semasa; butiran komitmen, kewajipan dan liabiliti kewangan; bilangan tanggungan termasuk yang akan menjadi tanggungan akibat perkahwinan baharu; dan sama ada persetujuan atau pandangan isteri sedia ada telah diperoleh.
• s.23(3) — Hakim Syarie mendengar permohonan dan, selepas bayaran fi, boleh memberi kebenaran jika berpuas hati permohonan patut diluluskan menurut Hukum Syara'.
• s.23(4) — prosedur akad dan pendaftaran sama seperti perkahwinan lain di bawah Akta.

Berbeza dengan undang-undang keluarga Islam negeri di Malaysia yang menyenaraikan syarat khusus dalam s.23(5) (contohnya Enakmen Keluarga Islam Kedah 2008: patut atau perlu, kemampuan kewangan, layanan adil, dan tiada darar syarie), s.23(3) Brunei memberi budi bicara umum kepada Hakim Syarie untuk memutuskan menurut Hukum Syara', berpandukan maklumat dalam akuan s.23(2). Persetujuan isteri bukan syarat mutlak, tetapi pandangannya mesti dinyatakan.

4Hak isteri-isteri selepas kebenaran

Kebenaran mahkamah atau Kadi hanya membuka pintu; kewajipan syarak bermula selepas akad. Menurut mazhab Syafi'i dan jumhur:

• Nafkah dan tempat tinggal yang mencukupi bagi setiap isteri; isteri tidak wajib tinggal serumah dengan madunya tanpa kerelaan.
• Giliran (qasm) bermalam secara adil antara isteri-isteri; isteri boleh merelakan gilirannya kepada madu, sebagaimana Saudah melepaskan gilirannya kepada Aisyah (Sahih al-Bukhari, Kitab al-Nikah).
• Keadilan yang diwajibkan ialah pada perkara zahir (nafkah, giliran, layanan). Kecenderungan hati tidak dituntut sama rata, tetapi suami dilarang condong sepenuhnya kepada seorang hingga yang lain terbiar (Surah an-Nisa' 4:129).
• Amaran Nabi ﷺ bahawa lelaki yang mempunyai dua isteri lalu condong kepada salah seorang akan datang pada Hari Kiamat dengan sebelah badannya senget (riwayat Abu Dawud, dinilai sahih).

Jika hak ini diabaikan, isteri boleh menuntut nafkah tertunggak, perintah giliran, atau fasakh/taklik di Mahkamah Syariah.

5Perceraian ringkas

Perceraian orang Islam diuruskan melalui Mahkamah Syariah. Suami atau isteri boleh memfailkan permohonan cerai dalam borang yang ditetapkan (s.42). Bentuk yang diperuntukkan dalam Penggal 217 termasuk:

• Talak melalui permohonan di mahkamah, dengan usaha pendamaian terlebih dahulu (s.42).
• Syiqaq dengan pelantikan hakam (s.43) dan pembubaran kerana darar syarie (s.44).
• Cerai taklik apabila syarat taklik dilanggar (s.45) dan fasakh (s.46).
• Khuluk / cerai tebus talak (s.48) dan li'an (s.49).

Melafazkan talak di luar mahkamah tanpa kebenaran mahkamah ialah kesalahan di bawah s.124 (denda sehingga $2,000, penjara sehingga 6 bulan, atau kedua-duanya). Hak mut'ah (saguhati cerai), nafkah idah, hadhanah dan harta sepencarian dituntut di Mahkamah Syariah.

6Statistik

Kami tidak menemui statistik rasmi yang diterbitkan tentang bilangan permohonan atau kelulusan poligami di Brunei — sama ada dalam laporan Jabatan Kehakiman Negara, Kementerian Hal Ehwal Ugama, atau laporan Brunei kepada Jawatankuasa CEDAW. Angka yang beredar dalam kertas akademik tidak dapat disahkan pada sumber asal, maka tidak dipaparkan di sini (perlu disahkan).

Yang boleh disahkan ialah kedudukan dasar:

• 2014 — dalam jawapan kepada senarai isu CEDAW (CEDAW/C/BRN/Q/1-2/Add.1, perenggan 71–72), Brunei menjelaskan poligami orang Islam dibenarkan dengan kebenaran bertulis mahkamah di bawah s.23 Penggal 217, perkahwinan semula tanpa kebenaran ialah kesalahan di bawah s.123, dan poligami bagi bukan Islam tidak dibenarkan (Marriage Act, Penggal 76).
• 2014 — Jawatankuasa CEDAW (CEDAW/C/BRN/CO/1-2) menyatakan kebimbangan tentang keizinan poligami dan mengesyorkan langkah sistematik untuk tidak menggalakkannya "dengan tujuan melarangnya".

7Pihak berkuasa agama & mahkamah

8Perkara penting untuk warga asing / rakyat Malaysia

• Kebenaran tambahan. Warganegara atau penduduk tetap Brunei yang berkahwin di luar negara perlu kebenaran Pendaftar terlebih dahulu (s.18) dan mendaftarkan perkahwinan dalam 6 bulan selepas pulang (s.29). Perkahwinan dengan warga asing atau oleh penjawat awam mungkin memerlukan kelulusan pentadbiran tambahan (perlu disahkan).
• Poligami rentas sempadan. Suami warganegara Malaysia yang sudah beristeri memerlukan kebenaran Mahkamah Syariah di Malaysia dan, jika akad di Brunei, juga memenuhi proses Brunei. Satu kebenaran tidak menggantikan yang lain.
• Pendaftaran di Malaysia. Perkahwinan di Brunei hendaklah didaftarkan di pejabat agama negeri atau Suruhanjaya Tinggi Malaysia di Bandar Seri Begawan dalam tempoh ditetapkan enakmen (perlu disahkan).
• Sabah dan Sarawak. Rakyat Malaysia dari Sabah dan Sarawak yang berkahwin di Brunei tertakluk kepada enakmen/ordinan keluarga Islam negeri masing-masing.
• Dokumen. Sediakan sijil status perkahwinan, kebenaran berkahwin dari pejabat agama negeri, dan terjemahan/pengesahan yang diminta oleh pendaftar Brunei.

Bagi rakyat Malaysia beragama Islam, undang-undang keluarga Islam negeri (contohnya Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 [Akta 303] s.23 dan enakmen negeri yang setara) mensyaratkan kebenaran bertulis Mahkamah Syariah sebelum suami berkahwin lagi. Syarat ini terpakai walaupun akad dibuat di luar negara. Berkahwin lagi tanpa kebenaran ialah kesalahan di bawah enakmen negeri.

Sumber & rujukan