Asia Tengah dan Afghanistan: poligami antara larangan undang-undang dan realiti nikah

1Gambaran rantau

Rantau ini terbahagi kepada dua tradisi undang-undang. Afghanistan tidak pernah menjadi sebahagian Kesatuan Soviet; undang-undang keluarganya berasaskan fiqh Hanafi (dan fiqh Ja'fari bagi Syiah) yang dikodifikasikan. Enam republik yang lain mewarisi undang-undang keluarga sekular Soviet: perkahwinan sah hanya apabila didaftarkan di pejabat pendaftaran sivil (ZAGS), dan nikah agama tidak mempunyai kesan undang-undang.

Selepas kemerdekaan pada 1991, kebangkitan amalan agama menyebabkan nikah oleh imam atau mullah kembali meluas — termasuk untuk isteri kedua. Negara bertindak balas dengan dua cara: menjenayahkan poligami (Uzbekistan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan), atau sekadar tidak mendaftarkannya tanpa hukuman jenayah (Kazakhstan, Azerbaijan).

2Afghanistan: Kod Sivil 1977 dan keadaan sejak 2021

Kerangka Kod Sivil 1977 (Sunni). Perkara 86 membenarkan seorang lelaki berkahwin lebih daripada seorang isteri apabila tiga syarat dipenuhi: (i) tiada kebimbangan berlaku tidak adil antara isteri-isteri; (ii) dia mempunyai kemampuan kewangan untuk menanggung nafkah mereka — makanan, pakaian, tempat tinggal dan rawatan; dan (iii) terdapat maslahah yang sah, contohnya isteri pertama tidak mempunyai anak atau menghidap penyakit yang sukar diubati.

• Perkara 87 — isteri sedia ada boleh memohon cerai atas alasan mudarat jika suami berkahwin lagi tanpa memenuhi syarat perkara 86.
• Perkara 88 — wanita boleh mensyaratkan dalam akad bahawa jika suami berkahwin lagi bertentangan dengan perkara 86, kuasa talak berpindah kepadanya; dia tidak perlu membuktikan mudarat.
• Perkara 89 — isteri baharu boleh memohon cerai jika suami menyembunyikan perkahwinan sedia ada, tidak mendapat persetujuannya yang jelas, dan dia tidak mahu meneruskan hidup bersama.
• Perkara 116 — suami tidak boleh memaksa isteri-isterinya tinggal dalam satu rumah.

Syiah. Undang-undang Status Peribadi Syiah 2009 perkara 91 membenarkan hingga empat isteri dengan syarat keadilan; perkara 134(4) membolehkan isteri mensyaratkan suami tidak berkahwin lagi, dan jika dilanggar dia boleh bercerai tanpa prosedur lain.

Hukuman (era Republik). Undang-undang Penghapusan Keganasan Terhadap Wanita (EVAW) 2009 perkara 37 menetapkan penjara jangka pendek tidak kurang tiga bulan bagi suami yang berkahwin lagi tanpa mematuhi perkara 86 dan 89.

Sejak Ogos 2021. Pihak berkuasa Taliban menyatakan bahawa fiqh Hanafi menjadi asas sistem undang-undang dan bahawa undang-undang kerajaan terdahulu terpakai hanya setakat tidak bercanggah dengan syariah; kenyataan mereka tidak konsisten, dan status Kod Sivil 1977 secara khusus (perlu disahkan). Mahkamah khas dan unit pendakwaan yang menguatkuasakan undang-undang EVAW telah dibubarkan, dan mahkamah keluarga digabungkan ke dalam mahkamah sivil biasa. Pada 14 Mei 2026, Kementerian Keadilan de facto mewartakan Dekri No. 18, "Kod Pemisahan Kehakiman Suami Isteri". Menurut UNAMA (21 Mei 2026), dekri itu mengekalkan hak talak sepihak lelaki, menyukarkan wanita memohon pemisahan, dan membayangkan perkahwinan kanak-kanak dibenarkan. Kenyataan UNAMA tidak menyebut poligami.

3Uzbekistan

• Jenayah. Kod Jenayah perkara 126 mentakrifkan poligami sebagai hidup bersama dengan dua atau lebih wanita dalam satu isi rumah bersama. Hukumannya denda, kerja pembetulan sehingga tiga tahun, sekatan kebebasan, atau penjara sehingga tiga tahun.
• Pindaan 2023. Undang-undang yang ditandatangani pada akhir Oktober 2023 meminda Kod Jenayah dan Kod Tanggungjawab Pentadbiran. Menyebarkan propaganda poligami, dan menjalankan upacara nikah agama bagi pasangan yang perkahwinannya tidak didaftarkan menurut undang-undang, kini boleh dihukum denda 15–30 unit asas pengiraan atau tahanan pentadbiran sehingga 15 hari (Interfax, 1 Nov 2023). Nombor perkara dalam kod pentadbiran (perlu disahkan).
• Imam. Pada 2017, Presiden Mirziyoyev menggesa imam supaya tidak menikahkan isteri kedua. Peraturan kini mensyaratkan sijil perkahwinan sivil dikemukakan sebelum nikah dijalankan.
• Statistik. Mahkamah Agung Uzbekistan melaporkan 38 lelaki disabitkan atas kesalahan poligami dalam tempoh lima tahun sehingga Ogos 2023 (RFE/RL). Media tempatan pula melaporkan amalan ini terus meluas melalui nikah yang tidak didaftarkan.

4Kazakhstan dan Kyrgyzstan

Kazakhstan. Kesalahan "bigami atau poligami" (wujud sejak 1959) dikeluarkan daripada kod jenayah pada 1998. Kini poligami tidak dijenayahkan, tetapi pejabat pendaftaran tidak akan mendaftarkan perkahwinan jika salah seorang pihak masih berkahwin secara sah. Nikah agama tidak diiktiraf oleh negara. Cadangan untuk menghalalkan poligami dibawa ke Parlimen pada 2001 dan 2008, tetapi kedua-duanya ditolak. Lembaga Agama Islam Kazakhstan (DUMK) mengarahkan imam supaya hanya menikahkan pasangan yang telah mempunyai sijil perkahwinan sivil, walaupun pematuhan berbeza-beza (CABAR.asia, 2024).

Kyrgyzstan. Kod Jenayah perkara 176 menjenayahkan hidup bersama dengan dua atau lebih isteri dalam isi rumah bersama. Hukumannya denda 50,000–100,000 som, dan prosiding hanya dimulakan atas aduan mangsa. Pada 25 Jun 2025, Jogorku Kenesh mengundi untuk memansuhkan perkara 176. Presiden Sadyr Japarov kemudian memulangkan rang undang-undang itu untuk dikaji semula, jadi peruntukan itu kekal berkuat kuasa (Times of Central Asia, 14 Ogos 2025); kedudukan selepas tarikh itu (perlu disahkan). Sejak pindaan November 2016, nikah agama dengan kanak-kanak bawah umur adalah jenayah. Liabiliti meliputi lelaki dewasa, ibu bapa dan pegawai agama yang menikahkan, dengan hukuman penjara tiga hingga lima tahun (HRW, 2016).

5Tajikistan, Turkmenistan dan Azerbaijan

• Tajikistan. Kod Jenayah perkara 170 mentakrifkan poligami sebagai hidup bersama dengan dua atau lebih wanita. Hukumannya denda, kerja pembetulan, atau penjara sehingga lima tahun (Asia-Plus, 2025). Menurut laporan berkala ketujuh Tajikistan kepada Jawatankuasa CEDAW, mahkamah mengendalikan kira-kira 375 kes poligami antara 2019 dan 2022 (dipetik Asia-Plus, 2025). Mullah dilarang menikahkan pasangan yang tidak mengemukakan sijil perkahwinan sivil.
• Turkmenistan. Poligami ialah kesalahan jenayah yang boleh dihukum kerja pembetulan sehingga dua tahun atau denda; nombor perkara dalam Kod Jenayah (perlu disahkan). Pada Jun 2018, Kod Keluarga dipinda untuk menyatakan bahawa poligami — "hidup bersama dengan dua atau lebih wanita pada masa yang sama" — tidak dibenarkan di Turkmenistan (The New Arab, 2018).
• Azerbaijan. Kod Keluarga 1999 perkara 12 melarang perkahwinan jika salah seorang pihak masih berkahwin. Namun tiada hukuman ditetapkan, dan poligami tidak dijenayahkan. Pada era Soviet, poligami dihukum penjara. Lembaga Muslim Kaukasus dilaporkan menerima permintaan tidak rasmi kerajaan supaya mullah menyemak dokumen perkahwinan rasmi sebelum menikahkan. Jawatankuasa Negeri bagi Hal Ehwal Keluarga, Wanita dan Kanak-kanak menyatakan ia tiada data statistik tentang keluarga poligami (Meydan TV, 2017).

6Pendaftaran perkahwinan dan pihak berkuasa

• Republik bekas Soviet. Hanya perkahwinan yang didaftarkan di pejabat pendaftaran sivil (ZAGS atau badan setara) mempunyai kesan undang-undang. Mahkamah sivil biasa mendengar kes perceraian, nafkah dan hak penjagaan; tiada mahkamah syariah. Lembaga Muslim kebangsaan, seperti DUMK di Kazakhstan dan Muftiat di Kyrgyzstan dan Uzbekistan, hanya mengurus imam dan masjid. Kebanyakannya mensyaratkan sijil sivil sebelum nikah dijalankan.
• Afghanistan. Di bawah Republik, nikah sepatutnya didaftarkan di mahkamah melalui nikah-khat (sijil nikah). Namun kadar pendaftaran rendah, dan prosesnya dianggap mahal serta memakan masa. Di bawah Taliban, perkara keluarga didengar oleh mahkamah biasa yang berasaskan fiqh Hanafi.
• Perceraian ringkas. Di republik bekas Soviet, perceraian perkahwinan sivil dibuat di pejabat pendaftaran jika kedua-dua pihak bersetuju dan tiada anak bawah umur, atau melalui mahkamah. Talak yang dilafazkan di luar mahkamah tidak membubarkan perkahwinan sivil. Di Afghanistan, talak suami diiktiraf. Isteri bergantung kepada cerai melalui mahkamah atas alasan mudarat atau syarat dalam akad (perkara 87–89 Kod Sivil; Dekri No. 18 tahun 2026).

7Realiti de facto: nikah tidak berdaftar

Di seluruh rantau ini, poligami jarang berlaku melalui perkahwinan sivil kedua, kerana pejabat pendaftaran pasti menolaknya. Sebaliknya, isteri kedua biasanya dinikahkan oleh imam tanpa sebarang pendaftaran. Kesan amalan ini didokumenkan dengan baik:

• Tiada hak harta. Di Kazakhstan, peguam melaporkan bahawa wanita dalam nikah poligami yang tidak berdaftar tidak boleh menuntut harta sepencarian apabila berpisah (CABAR.asia, 2024).
• Nafkah dan nasab anak. Isteri perlu membuktikan bapa kepada anak melalui mahkamah sebelum dapat menuntut nafkah anak. Isteri sendiri tidak berhak mendapat alimoni atau bantuan negara.
• Jenayah atas kertas, jarang didakwa. Di Uzbekistan hanya 38 sabitan dalam lima tahun, dan di Kyrgyzstan pendakwaan bergantung kepada aduan mangsa. Kesannya, isteri kedua tetap tanpa perlindungan undang-undang walaupun suami jarang dihukum.
• Afghanistan. Tinjauan Demografi dan Kesihatan Afghanistan 2015 mendapati kira-kira 6% perkahwinan adalah poligami. Peratusannya lebih tinggi dalam kalangan wanita berumur 45–49 tahun (11%), wanita luar bandar dan wanita dari isi rumah termiskin (Musawah, memetik DHS 2015).

8Apa yang perlu diketahui oleh rakyat Malaysia

• Kebenaran Mahkamah Syariah tetap diperlukan. Lelaki Islam yang bermastautin di Malaysia perlu mendapat kebenaran bertulis Mahkamah Syariah sebelum berpoligami, walaupun akad dibuat di luar negara (Akta 303 s.23 bagi Wilayah Persekutuan dan enakmen negeri yang setara). Berkahwin tanpa kebenaran ialah satu kesalahan (Akta 303 s.123).
• Jangan berkahwin melalui imam sahaja. Di Uzbekistan, menikahkan pasangan yang perkahwinannya tidak didaftarkan boleh dikenakan denda pentadbiran. Di Uzbekistan, Kyrgyzstan, Tajikistan dan Turkmenistan, hidup bersama dua isteri boleh menjadi jenayah, dan tiada pengecualian untuk warga asing (perlu disahkan bagi setiap kes).
• Pendaftaran sivil dahulu. Perkahwinan dengan warga tempatan perlu didaftarkan di pejabat pendaftaran sivil, dengan sijil status perkahwinan yang disahkan. Kemudian daftarkan perkahwinan itu di Malaysia mengikut tempoh dalam enakmen negeri. Lihat pengiktirafan perkahwinan luar negara.
• Afghanistan. Keadaan undang-undang dan keselamatan berubah dengan cepat, dan Malaysia tidak mempunyai hubungan diplomatik penuh dengan pihak berkuasa de facto (perlu disahkan). Dapatkan nasihat Wisma Putra sebelum sebarang urusan perkahwinan.
• Syarat dalam akad. Mencatatkan syarat dalam akad (contohnya taklik atau syarat tidak berpoligami) diiktiraf dalam fiqh Hanbali dan dalam undang-undang Afghanistan (perkara 88). Lihat syarat dalam akad.

Sumber & rujukan