Mahram & perkahwinan yang diharamkan

1Asas: halangan kekal dan halangan sementara

Ulama membahagikan wanita yang haram dinikahi kepada dua kumpulan:

• Haram selama-lamanya (tahrim mu'abbad) — disebabkan nasab (keturunan), radha'ah (susuan) dan musaharah (persemendaan). Mereka inilah mahram: boleh bersalaman, bermusafir bersama dan tidak membatalkan wuduk menurut mazhab Syafi'i.
• Haram sementara (tahrim mu'aqqat) — halangan yang hilang apabila sebabnya hilang: isteri orang, wanita dalam idah, menghimpun dua beradik, melebihi empat isteri, wanita musyrik, dan isteri yang telah ditalak tiga sehingga dia berkahwin dengan lelaki lain secara sah.

Dalil asasnya ialah Surah an-Nisa' 4:22–24. Ayat 4:23 menyenaraikan kebanyakan kategori, dan ayat 4:24 menutupnya dengan: "…dan dihalalkan bagi kamu selain yang demikian…".

2Jadual mahram (bagi lelaki)

Jadual di bawah dari sudut lelaki. Bagi wanita, keadaan adalah sebaliknya (bapa, anak lelaki, adik-beradik lelaki, bapa saudara, anak saudara lelaki, bapa mentua, anak tiri lelaki dan seterusnya).

3Susuan (radha'ah): syarat dan perbezaan mazhab

Nabi ﷺ bersabda bahawa susuan mengharamkan apa yang diharamkan oleh nasab (Sahih al-Bukhari 2645; Sahih Muslim 1447). Namun ulama berbeza tentang kadar dan syaratnya.

• Syafi'i: sekurang-kurangnya lima kali penyusuan yang berasingan dan mengenyangkan, berlaku sebelum bayi berumur dua tahun qamariah, dan susu itu sampai ke perut. Dalilnya hadis Aisyah r.a. tentang lima kali susuan yang dimaklumkan (Sahih Muslim 1452), dan hadis "satu atau dua hisapan tidak mengharamkan" (Sahih Muslim 1450).
• Hanbali: pandangan muktamad mazhab sama dengan Syafi'i — lima kali.
• Hanafi dan Maliki: susuan sedikit atau banyak sudah mengharamkan, berdasarkan umum ayat 4:23.
• Tempoh: jumhur menetapkan dalam dua tahun (Surah al-Baqarah 2:233). Abu Hanifah berpendapat tempohnya hingga 30 bulan.

Susuan melalui botol (susu perahan) tetap dikira menurut jumhur kerana yang diambil kira ialah susu sampai ke perut, bukan cara menyusu.

4Musaharah (persemendaan): bila ia berkuat kuasa

Surah an-Nisa' 4:22–23 mengharamkan empat golongan melalui perkahwinan:

1. Ibu mentua — haram sebaik sahaja akad dengan anaknya sah, walaupun belum bersetubuh dan walaupun bercerai kemudian (pandangan jumhur).
2. Anak tiri perempuan — haram hanya jika ibunya telah disetubuhi. Jika bercerai sebelum dukhul, anak tiri itu boleh dinikahi (4:23: "…jika kamu belum bersetubuh dengan mereka, maka tiada dosa…").
3. Menantu perempuan — isteri anak kandung (termasuk cucu), bukan isteri anak angkat (lihat Surah al-Ahzab 33:37).
4. Ibu tiri — isteri bapa, haram dengan semata-mata akad.

Hubungan zina: mazhab Syafi'i berpendapat zina tidak menyebabkan musaharah; Hanafi dan Hanbali berpendapat ia menyebabkannya. Ini hanya relevan dalam kes yang jarang tetapi patut dirujuk kepada pejabat agama.

5Larangan menghimpun (jam') dan had empat

Halangan ini penting khusus bagi poligami:

• Dua beradik — haram dihimpunkan sebagai isteri dalam satu masa (an-Nisa' 4:23: "…dan kamu menghimpunkan dua beradik…"). Jika isteri meninggal dunia, atau diceraikan dan idahnya tamat, adiknya boleh dinikahi. Dalam idah talak raj'i ia masih haram.
• Wanita bersama ibu saudaranya — haram menghimpun seorang wanita dengan ibu saudaranya (sebelah bapa atau ibu): Sahih al-Bukhari 5109; Sahih Muslim 1408. Kaedah fiqh: haram menghimpun dua wanita yang, jika salah seorang dianggap lelaki, mereka tidak boleh berkahwin.
• Had empat — Surah an-Nisa' 4:3 mengehadkan kepada empat. Ghailan ath-Thaqafi yang memeluk Islam dengan sepuluh isteri diperintahkan memilih empat (riwayat at-Tirmidhi; dinilai sahih oleh al-Albani). Isteri yang ditalak raj'i dan masih dalam idah dikira masih dalam ikatan, maka lelaki beristeri empat tidak boleh berkahwin yang kelima sehingga idah itu tamat.

6Bentuk nikah yang dilarang

Selain halangan pada diri wanita, ada bentuk akad yang sendiri tidak sah atau haram:

7Wanita Ahli Kitab (kitabiyah)

Surah al-Ma'idah 5:5 menghalalkan lelaki Muslim mengahwini wanita Ahli Kitab yang menjaga kehormatan. Namun:

• Jumhur berpendapat harus, walaupun makruh — Saidina Umar r.a. dilaporkan tidak menggalakkannya kerana risiko kepada agama anak dan kepada wanita Muslimah.
• Siapa Ahli Kitab hari ini diperselisihkan. Sebahagian ulama Syafi'i mensyaratkan keturunan yang menganut agama itu sebelum ia diubah atau sebelum kebangkitan Nabi ﷺ; ulama lain (termasuk ramai ulama Hanafi dan kontemporari) menerima Yahudi dan Kristian semasa.
• Undang-undang Malaysia: Akta 303 s.10 melarang lelaki Muslim berkahwin dengan bukan Islam kecuali kitabiyah, dan s.2 mentakrif kitabiyah secara sempit mengikut keturunan (pandangan Syafi'i). Dalam amalan, pendaftaran hampir mustahil tanpa pasangan memeluk Islam.
• Wanita Muslimah tidak boleh berkahwin dengan lelaki Ahli Kitab dengan ijmak.

8Nikah misyar dan nikah siri: status dan risiko

Nikah misyar ialah akad yang cukup rukun dan syarat (wali, dua saksi, mahar), tetapi isteri secara sukarela melepaskan sebahagian hak seperti tempat tinggal atau giliran malam. Majma' al-Fiqh al-Islami (Rabitah al-'Alam al-Islami, 2006) memutuskan ia sah dari segi akad, namun ramai ulama tidak menggalakkannya kerana mudah disalah guna dan melemahkan kedudukan wanita. Hak yang dilepaskan boleh dituntut semula oleh isteri kemudian menurut banyak pandangan.

Nikah siri (nikah rahsia/tidak berdaftar) mempunyai dua maksud:

• Tanpa wali atau saksi — tidak sah menurut jumhur ("tiada nikah tanpa wali").
• Cukup rukun tetapi tidak didaftarkan atau dilakukan di luar negara/sempadan tanpa kebenaran — mungkin sah di sisi syarak, tetapi melanggar undang-undang dan membahayakan isteri dan anak: sukar membuktikan nasab, nafkah, harta sepencarian dan hak pusaka.

9Senarai semak ringkas sebelum meminang

1. Adakah dia mahram melalui nasab, susuan atau persemendaan? Tanya keluarga tentang sejarah susuan.
2. Adakah dia masih isteri orang atau dalam idah?
3. Adakah dia adik-beradik, ibu saudara atau anak saudara kepada isteri sedia ada?
4. Adakah anda sudah mempunyai empat isteri (termasuk yang dalam idah raj'i)?
5. Adakah akad dirancang dengan tempoh, pertukaran, niat muhallil, atau secara rahsia? Jika ya, hentikan.
6. Untuk poligami di Malaysia: sudahkah permohonan kebenaran Mahkamah Syariah difailkan?

Sumber & rujukan