Afrika: syariah, adat dan undang-undang sivil dalam satu negara

1Gambaran: pluralisme undang-undang

Warisan penjajahan meninggalkan banyak negara Afrika dengan undang-undang perkahwinan berlapis. Akta perkahwinan sivil (model Inggeris atau Perancis) biasanya monogami dan menjadikan bigami jenayah, manakala perkahwinan menurut hukum Islam atau adat dibenarkan berpoligami. Persoalan utama bagi pasangan Muslim bukan sahaja "adakah poligami dibenarkan?" tetapi "di bawah sistem mana akad didaftarkan?"

2Nigeria

• Marriage Act (persekutuan). Perkahwinan berdaftar di bawah akta ini (perkahwinan "statutori" di pejabat pendaftaran atau gereja berlesen) bersifat monogami. Berkahwin lagi semasa perkahwinan statutori masih wujud ialah bigami di bawah undang-undang jenayah.
• Perkahwinan Islam dan adat tidak tertakluk kepada Marriage Act dan boleh bersifat poligami. Di 12 negeri utara yang memperluas bidang kuasa Syariah sejak 1999–2000 (bermula di Zamfara), mahkamah Syariah dan Mahkamah Rayuan Syariah negeri mengendalikan nikah, talak dan hadhanah mengikut mazhab Maliki.
• Pendaftaran. Akad Islam lazimnya dibuat di masjid atau rumah dengan wali dan saksi; pendaftaran oleh kerajaan tempatan atau majlis agama tidak seragam, jadi isteri disarankan menyimpan sijil nikah masjid dan pendaftaran kerajaan tempatan.
• Implikasi. Lelaki yang pernah berkahwin di bawah Marriage Act tidak boleh "menukar" kepada poligami dengan sekadar melakukan akad Islam kemudian — perkahwinan kedua itu boleh menjadi bigami.

3Kenya

Marriage Act 2014 menyatukan undang-undang perkahwinan dan mengiktiraf lima bentuk perkahwinan: Kristian, sivil, adat, Hindu dan Islam. Perkahwinan Islam dan adat dianggap poligami atau berpotensi poligami, manakala perkahwinan Kristian, sivil dan Hindu adalah monogami (seksyen 6(2)–(3)).

• Bagi perkahwinan Islam, Kadi, syeikh, Mukhi atau imam yang diberi kuasa oleh Pendaftar merekodkan butiran akad, mengeluarkan sijil kepada pasangan dan menyerahkan rekod kepada Pendaftar untuk didaftarkan (seksyen 57). Seksyen 57 tidak menetapkan tempoh; tempoh enam bulan dalam seksyen 55 terpakai kepada perkahwinan adat.
• Perkahwinan berpotensi poligami boleh ditukar kepada monogami jika kedua-dua pasangan mengisytiharkannya secara sukarela di hadapan pegawai perkahwinan; perkahwinan poligami hanya boleh ditukar jika suami ketika itu mempunyai seorang isteri sahaja (seksyen 8). Akta tidak memperuntukkan penukaran sebaliknya, dan orang yang berada dalam perkahwinan monogami tidak boleh berkahwin lagi (seksyen 9).
• Mahkamah Kadi, yang diiktiraf oleh Perlembagaan Kenya 2010, mempunyai bidang kuasa dalam status peribadi, perkahwinan, perceraian dan pusaka apabila semua pihak beragama Islam dan bersetuju.

4Senegal: opsyen semasa akad

Code de la Famille 1972 (Undang-Undang 72-61 bertarikh 12 Jun 1972) memperkenalkan sistem unik: lelaki memilih opsyen rejim perkahwinan melalui pengisytiharan kepada pegawai status sivil, sama ada semasa perkahwinan atau selepasnya (perkara 133–135):

1. Monogami — suami tidak boleh berkahwin lagi;
2. Poligami terhad — suami sendiri menetapkan had bilangan isteri yang boleh dikahwininya serentak (perkara 134);
3. Poligami — sehingga empat isteri serentak (perkara 133).

Opsyen monogami dan poligami terhad adalah muktamad dan mengikat lelaki itu sepanjang hayat, termasuk selepas perkahwinan berkenaan dibubarkan; dia hanya boleh menyempitkan lagi had terdahulu melalui opsyen baharu (perkara 134). Jika lelaki tidak membuat sebarang opsyen, perkahwinan diletakkan di bawah rejim poligami (perkara 133). Model ini selari dengan pandangan Hanbali yang menghormati syarat isteri dalam akad (Sahih al-Bukhari 2721).

5Afrika Selatan: pengiktirafan perkahwinan Muslim

• Perkahwinan sivil di bawah Marriage Act 1961 adalah monogami.
• Perkahwinan adat — termasuk yang poligami — diiktiraf oleh Recognition of Customary Marriages Act 120 of 1998.
• Perkahwinan Islam sekian lama tidak diiktiraf, menyebabkan isteri (terutama isteri kedua dan seterusnya) tidak berhak kepada harta dan nafkah selepas perceraian. Dalam Women's Legal Centre Trust v President of the Republic of South Africa [2022] ZACC 23 (28 Jun 2022), Mahkamah Perlembagaan mengisytiharkan Marriage Act 25 of 1961 dan Divorce Act 70 of 1979 bercanggah dengan Perlembagaan kerana tidak mengiktiraf perkahwinan Muslim dan menggantung pengisytiharan itu selama 24 bulan supaya Parlimen membuat undang-undang. Mahkamah itu juga memberi relif interim: perkahwinan Muslim boleh dibubarkan di bawah Divorce Act; jika suami mempunyai lebih daripada satu perkahwinan Muslim, mahkamah mesti menimbang semua faktor yang berkaitan, termasuk kontrak antara pasangan, dan membuat perintah yang saksama. Susulan itu, Divorce Amendment Act 1 of 2024 (diperkenan pada 6 Mei 2024; Warta Kerajaan 50651, 14 Mei 2024) memasukkan takrif perkahwinan Muslim dalam Divorce Act serta peruntukan tentang kebajikan anak, pembahagian semula aset dan kontrak antara pihak apabila suami mempunyai lebih daripada satu perkahwinan Muslim. Status undang-undang yang mengiktiraf perkahwinan Muslim bagi semua tujuan selain perceraian (semak dengan pihak berkuasa negara berkenaan).
• Badan ulama seperti Muslim Judicial Council (Cape Town) mengendalikan nikah dan perceraian agama, tetapi bukan mahkamah statutori.

6Somalia, Sudan dan Afrika Utara

7Perceraian dan hak isteri

• Dalam sistem syariah dan adat, talak dan khuluk dilakukan melalui kadi atau mahkamah Syariah; di Kenya, Mahkamah Kadi; di Nigeria utara, mahkamah Syariah negeri.
• Isteri yang tidak didaftarkan berisiko kehilangan hak harta, nafkah dan pusaka di mahkamah sivil — kes Afrika Selatan menunjukkan kesannya.
• Ketidakadilan antara isteri boleh menjadi alasan pembubaran (tafriq lil-darar) menurut mazhab Maliki, yang dominan di Afrika Barat dan Utara.

8Perkara penting untuk rakyat Malaysia

• Tentukan sistem pendaftaran. Jika berkahwin dengan warga Afrika, pastikan perkahwinan didaftarkan di bawah sistem yang diiktiraf (Islam berdaftar, bukan sekadar akad di masjid) dan dapatkan sijil rasmi untuk didaftarkan semula di Malaysia.
• Kebenaran poligami Malaysia masih diperlukan bagi lelaki Islam bermastautin di Malaysia (Akta 303 s.23; enakmen negeri), walaupun negara tempat akad membenarkannya.
• Semak status perkahwinan pasangan. Bakal suami yang pernah berkahwin di bawah akta sivil monogami tidak boleh berkahwin lagi secara sah di negara itu.
• Dokumen. Sijil perkahwinan dan perceraian perlu diterjemah dan disahkan (pengesahan kedutaan/apostil) sebelum diterima oleh pejabat agama negeri.
• Lihat juga kahwin rentas sempadan dan pengiktirafan.

Sumber & rujukan