Kafa'ah (sekufu) dalam perkahwinan

1Maksud kafa'ah

Dari segi bahasa, kafa'ah bermaksud setara atau sepadan. Dari segi istilah fiqh, ia ialah kesepadanan suami dengan isteri dalam unsur-unsur tertentu yang, jika tiada, dianggap boleh menjatuhkan maruah wanita atau walinya dan menggugat keharmonian rumah tangga.

• Kafa'ah diukur pada lelaki: lelaki mesti sekufu dengan wanita. Wanita tidak disyaratkan sekufu dengan lelaki — seorang lelaki boleh mengahwini wanita yang lebih rendah kedudukannya.
• Kafa'ah diambil kira ketika akad. Perubahan selepas akad (contohnya suami jatuh miskin) tidak membatalkan nikah.
• Tujuannya melindungi wanita, bukan mengekalkan kasta. Islam menegaskan: "Sesungguhnya orang yang paling mulia di sisi Allah ialah yang paling bertakwa" (Surah al-Hujurat 49:13).

2Dalil dan asas

Nabi ﷺ bersabda: "Apabila datang kepada kamu (untuk meminang) seseorang yang kamu reda agama dan akhlaknya, maka kahwinkanlah dia. Jika tidak kamu lakukan, akan berlaku fitnah di bumi dan kerosakan yang besar." (Sunan at-Tirmidhi 1084, daripada Abu Hurairah; dinilai hasan dengan sokongan riwayat lain, termasuk riwayat Abu Hatim al-Muzani dalam Sunan at-Tirmidhi).

Nabi ﷺ juga bersabda: "Wanita dinikahi kerana empat perkara: hartanya, keturunannya, kecantikannya dan agamanya. Pilihlah yang beragama, nescaya kamu beruntung." (Sahih al-Bukhari 5090; Sahih Muslim 1466).

Sirah menunjukkan perkahwinan merentas status: Zaid bin Harithah (bekas hamba) berkahwin dengan Zainab binti Jahsy dari Quraisy (rujuk Surah al-Ahzab 33:36–37), dan Fatimah binti Qais dari Quraisy dinasihatkan berkahwin dengan Usamah bin Zaid (Sahih Muslim 1480). Ini menjadi asas bahawa kafa'ah ialah hak yang boleh digugurkan, bukan halangan mutlak.

3Unsur kafa'ah menurut empat mazhab

Semua mazhab sepakat bahawa agama ialah unsur kafa'ah — lelaki fasik tidak sekufu dengan wanita yang solehah. Perbezaan berlaku pada unsur lain:

4Hak wanita dan wali

Menurut jumhur (Hanafi, Maliki, Syafi'i dan pendapat muktamad Hanbali), kafa'ah ialah syarat lazim (syarat yang mengikat), bukan syarat sah. Ia adalah hak bersama wanita dan walinya:

• Syafi'i: jika wanita dan semua wali yang sedarjat reda dengan lelaki yang tidak sekufu, nikah itu sah. Jika wali mujbir menikahkan anak daranya dengan lelaki tidak sekufu tanpa keredaannya, nikah itu tidak sah menurut pendapat azhar. Wali hakim tidak boleh menikahkan wanita dengan lelaki tidak sekufu.
• Hanafi: wanita dewasa boleh menikahkan dirinya; tetapi jika dengan lelaki tidak sekufu, wali 'asabah berhak memohon qadi membubarkan nikah itu selagi wanita itu belum hamil atau melahirkan. Ulama mutakhir Hanafi memfatwakan riwayat al-Hasan daripada Abu Hanifah bahawa nikah itu tidak sah langsung jika dia mempunyai wali yang tidak reda.
• Maliki: kafa'ah dalam agama adalah hak yang tidak boleh diabaikan oleh wali; kesepadanan lain boleh digugurkan dengan persetujuan wanita dan wali.
• Hanbali: ada satu riwayat daripada Imam Ahmad bahawa kafa'ah adalah syarat sah; pendapat muktamad mazhab ialah ia syarat lazim yang boleh digugurkan.

Sebaliknya, jika lelaki itu sekufu dan wanita itu memilihnya, wali tidak boleh menolak tanpa alasan syarie. Penolakan sedemikian menjadikan wali itu adhal dan wanita boleh memohon wali hakim (lihat Wali nikah).

5Agama dan akhlak sebagai ukuran utama

Walaupun mazhab berbeza tentang unsur lain, hadith at-Tirmidhi 1084 dan Bukhari 5090 meletakkan agama dan akhlak di hadapan. Dalam amalan, ini bermakna menilai:

• Solat, amanah, kejujuran dan cara bergaul dengan keluarga.
• Sejarah tanggungjawab — pembayaran nafkah kepada isteri atau anak sedia ada, hutang dan rekod jenayah.
• Pengurusan marah dan sikap terhadap kekerasan rumah tangga.
• Kesesuaian pegangan akidah; perkahwinan wanita Muslim dengan lelaki bukan Muslim tidak sah (Surah al-Baqarah 2:221; Surah al-Mumtahanah 60:10) — ini isu syarat sah, bukan sekadar kafa'ah.

6Kafa'ah dalam konteks poligami

Bagi lelaki yang ingin berkahwin lagi, isu kafa'ah sering bergabung dengan isu kemampuan:

• Dalam mazhab Hanafi dan Hanbali, kemampuan membayar mahar dan nafkah adalah unsur kafa'ah. Dalam mazhab Syafi'i, walaupun harta bukan unsur kafa'ah, keadilan dan nafkah tetap kewajipan yang dinilai sebelum berpoligami.
• Wanita dan walinya berhak mengetahui status perkahwinan, bilangan tanggungan dan pendapatan sebenar sebelum memberi persetujuan.
• Di Malaysia, permohonan poligami dinilai oleh Mahkamah Syariah dari segi kemampuan kewangan dan keadilan (Akta 303 s.23 dan peruntukan setara dalam enakmen negeri).

7Amalan semasa

Malaysia: undang-undang keluarga Islam negeri tidak menyenaraikan unsur kafa'ah secara khusus, tetapi ia diambil kira melalui hukum syarak (mazhab Syafi'i) apabila mahkamah menilai permohonan wali hakim kerana wali enggan. Mahkamah biasanya bertanya: adakah lelaki itu beragama dan berakhlak, mampu menanggung nafkah, dan adakah alasan wali munasabah?

• Isu nasab (contohnya keluarga Syed/Sharifah) masih timbul dalam sebahagian komuniti; menurut mazhab Syafi'i, ia hak yang boleh digugurkan dengan keredaan wanita dan wali.
• Perbezaan pendidikan dan pendapatan kini lebih kerap menjadi pertikaian berbanding nasab. Fuqaha kontemporari menegaskan uruf setempat boleh menentukan apa yang dianggap 'pekerjaan setara'.
• Perkahwinan rentas negara dan bangsa adalah harus; yang dinilai ialah agama, akhlak dan kemampuan, bukan warganegara.

Negara lain: kebanyakan undang-undang keluarga moden di negara Arab memasukkan kafa'ah dengan memberi hak kepada wali memohon pembubaran jika tiada kesepadanan; butiran berbeza mengikut negara (perlu disahkan bagi setiap negara).

Sumber & rujukan