Kematian suami: idah, ihdad dan hak balu

1Idah wafat: empat bulan sepuluh hari

Allah berfirman: "Dan orang-orang yang meninggal dunia di antara kamu dengan meninggalkan isteri-isteri, hendaklah isteri-isteri itu menahan diri (beridah) selama empat bulan sepuluh hari" (Surah al-Baqarah 2:234).

• Idah bermula dari saat kematian, bukan dari tarikh pengebumian atau tarikh balu menerima berita. Jika berita sampai selepas tempoh itu berlalu, idahnya telah tamat menurut jumhur.
• Dikira dengan bulan qamariah (hijrah). Jika kematian berlaku pada pertengahan bulan, ulama mengira 130 hari bagi bulan yang tidak lengkap.
• Idah wafat wajib walaupun suami meninggal sebelum menyetubuhi isteri, kerana ayat 2:234 umum — berbeza dengan talak sebelum persetubuhan yang tiada idah (Surah al-Ahzab 33:49).
• Ia wajib ke atas setiap isteri — dalam poligami, semua balu menjalani idah masing-masing secara serentak.

2Ihdad — berkabung dan tinggal di rumah

Rasulullah ﷺ bersabda: "Tidak halal bagi wanita yang beriman kepada Allah dan hari akhirat berkabung atas kematian lebih daripada tiga hari, kecuali atas suami — empat bulan sepuluh hari" (Sahih al-Bukhari 5334; riwayat Muslim). Ihdad wajib sepanjang idah wafat menurut keempat-empat mazhab.

Yang dielakkan:

• Wangian, solekan, celak dan inai untuk berhias.
• Pakaian berhias — berwarna terang atau mewah. Tidak wajib memakai hitam atau putih; cukup pakaian biasa yang tidak menarik perhatian.
• Barang kemas — cincin, gelang, rantai.
• Bermalam di luar rumah idah tanpa keperluan. Dalilnya hadis Furay'ah binti Malik, yang suaminya dibunuh lalu dia meminta untuk berpindah ke rumah keluarganya; Rasulullah ﷺ bersabda: "Tinggallah di rumahmu sehingga tamat tempoh yang ditetapkan", maka dia beridah di situ empat bulan sepuluh hari (Sunan Abu Dawud 2300 dan Sunan at-Tirmidhi 1204; at-Tirmidhi: hasan sahih).

Yang dibenarkan: mandi, bersikat, memotong kuku, memakai sabun dan ubat; bekerja, keluar ke hospital, mahkamah atau bank pada siang hari; bercakap dengan lelaki ajnabi atas keperluan; menerima tetamu; menggunakan telefon dan media sosial secara wajar.

3Balu yang hamil

Allah berfirman: "Dan wanita-wanita yang hamil, tempoh idah mereka ialah sehingga mereka melahirkan kandungannya" (Surah at-Talaq 65:4).

• Jumhur (empat mazhab): idah balu hamil tamat dengan bersalin, walaupun bersalin sejurus selepas kematian suami. Dalilnya hadis Subay'ah al-Aslamiyyah yang bersalin beberapa malam selepas kematian suaminya, lalu Rasulullah ﷺ membenarkannya berkahwin (Sahih al-Bukhari 5320; riwayat Muslim).
• Diriwayatkan daripada Ali bin Abi Talib dan Ibn Abbas: idahnya ialah yang lebih panjang antara bersalin dan empat bulan sepuluh hari.
• Ihdad berterusan sehingga idahnya tamat.
• Anak yang dikandung ialah waris. Pembahagian pusaka lazimnya ditangguhkan, atau bahagian terbesar yang mungkin (seolah-olah anak lelaki) disimpan untuknya sehingga dia lahir hidup.

4Tempat tinggal dan nafkah semasa idah

• Nafkah: balu tidak berhak mendapat nafkah idah daripada harta peninggalan menurut keempat-empat mazhab, kerana haknya telah digantikan dengan bahagian pusaka — termasuklah balu yang hamil menurut jumhur.
• Tempat tinggal: diperselisihkan. Mazhab Syafi'i (pendapat yang kuat) dan Maliki: balu berhak tinggal di rumah suami sepanjang idah, terutama jika rumah itu milik suami. Mazhab Hanafi dan Hanbali: tidak menjadi hak ke atas harta peninggalan, tetapi balu tetap wajib beridah di rumah itu jika boleh.
• Waris tidak boleh menghalau balu semasa idah atau mendesak pembahagian rumah sebelum idah tamat.

5Mahar tertangguh dan hutang suami

Mahar yang belum dibayar (mahar tertangguh atau mu'ajjal) ialah hutang suami. Apabila suami meninggal dunia selepas persetubuhan, atau sebelum persetubuhan menurut jumhur, mahar menjadi wajib sepenuhnya. Susunan penyelesaian harta peninggalan:

1. Belanja pengurusan jenazah yang munasabah.
2. Hutang — termasuk mahar tertangguh isteri-isteri, nafkah tertunggak yang telah diputuskan, zakat dan haji yang wajib.
3. Wasiat kepada bukan waris — maksimum satu pertiga baki.
4. Faraid kepada waris.

Allah berfirman berulang kali dalam ayat-ayat pusaka: "sesudah dipenuhi wasiat yang dibuat atau sesudah dibayar hutangnya" (Surah an-Nisa' 4:11–12). Dalam poligami, setiap isteri menuntut mahar tertangguhnya sendiri — mahar seorang isteri tidak dikongsi dengan madunya.

6Harta sepencarian

Harta sepencarian ialah harta yang diperoleh bersama oleh suami isteri sepanjang perkahwinan melalui sumbangan langsung (wang, kerja) atau tidak langsung (menguruskan rumah tangga dan anak). Ia diiktiraf sebagai uruf Melayu yang diterima syarak, dan dalam undang-undang keluarga Islam Malaysia (Akta 303 s.122 bagi perceraian; enakmen negeri).

• Tuntutan harta sepencarian selepas kematian suami dibuat di Mahkamah Syariah, dan diselesaikan sebelum faraid — bahagian balu dikeluarkan dahulu, baki menjadi harta pusaka.
• Kadar bergantung kepada sumbangan; tiada formula tetap.
• Dalam poligami: setiap isteri menuntut berdasarkan sumbangannya terhadap harta yang diperoleh semasa perkahwinan dengannya. Harta yang diperoleh sebelum perkahwinan kedua tidak secara automatik menjadi sepencarian isteri kedua. Mahkamah perlu menilai setiap tuntutan supaya adil kepada semua isteri.

7Faraid: bahagian isteri dan perkongsian antara balu

Allah berfirman: "Dan bagi mereka (isteri-isteri) satu perempat daripada harta yang kamu tinggalkan jika kamu tidak mempunyai anak. Jika kamu mempunyai anak, maka bagi mereka satu perlapan daripada harta yang kamu tinggalkan" (Surah an-Nisa' 4:12).

Bahagian isteri-isteri dikira selepas belanja jenazah, hutang (termasuk mahar tertangguh) dan wasiat, dan selepas harta sepencarian dikeluarkan.

8Urusan jenazah antara suami dan isteri

• Isteri memandikan suami: dibenarkan dengan sepakat ulama — Ibn al-Mundhir menukilkan ijmak. Aisyah r.a. berkata: "Jika aku tahu dahulu apa yang aku tahu kemudian, tiada yang memandikan Rasulullah ﷺ kecuali isteri-isterinya" (riwayat Abu Dawud 3141 dan Ibn Majah; dinilai hasan).
• Suami memandikan isteri: dibenarkan menurut jumhur (Syafi'i, Maliki, Hanbali), berdasarkan sabda Rasulullah ﷺ kepada Aisyah, "Tidak memudaratkanmu jika engkau mati sebelumku, aku akan memandikanmu" (riwayat Ibn Majah dan Ahmad; dinilai hasan oleh sebahagian ulama), dan riwayat Ali memandikan Fatimah. Mazhab Hanafi tidak membenarkannya kerana perkahwinan dianggap terputus dengan kematian.
• Solat jenazah: semua isteri boleh menyolatkan suami; keutamaan imam menurut mazhab Syafi'i ialah bapa, kemudian anak lelaki dan waris lelaki.
• Dalam poligami: tiada isteri yang lebih berhak ke atas jenazah berbanding madunya. Tempat pengebumian diputuskan secara musyawarah keluarga — elakkan pertikaian di hadapan jenazah.
• Kematian isteri: suami (duda) tiada idah dan boleh berkahwin bila-bila masa. Bagi suami yang mempunyai empat isteri, kematian seorang isteri membolehkannya berkahwin lagi tanpa menunggu.

9Berkahwin semula selepas idah

Allah berfirman: "Apabila telah habis idahnya, maka tiada dosa bagi kamu membiarkan mereka berbuat terhadap diri mereka menurut cara yang patut" (Surah al-Baqarah 2:234).

• Semasa idah, balu tidak boleh berkahwin dan tidak boleh dipinang secara terang; pinangan secara sindiran dibenarkan (Surah al-Baqarah 2:235).
• Selepas idah, balu bebas berkahwin. Para sahabiyat seperti Ummu Salamah dan Asma' binti 'Umais berkahwin semula selepas kematian suami — berkahwin semula bukan tanda tidak setia.
• Balu tetap memerlukan wali (mazhab Syafi'i), tetapi persetujuannya mesti dengan lafaz yang jelas — janda tidak boleh dikahwinkan tanpa izinnya (Sahih al-Bukhari 5136; riwayat Muslim).
• Di Malaysia: bawa sijil kematian suami dan surat nikah terdahulu semasa memohon kebenaran berkahwin.
• Berkahwin semula menggugurkan hak hadhanah ibu jika suami baharu bukan mahram kepada anak — lihat Hadhanah & nasab. Bahagian pusaka dan mahar yang telah diterima tidak terjejas.

Sumber & rujukan