Sejarah poligami: sebelum Islam, pembaharuan al-Quran dan undang-undang moden

1Poligami dalam masyarakat manusia

Kajian antropologi menunjukkan bahawa sebahagian besar masyarakat manusia yang direkodkan membenarkan seorang lelaki mempunyai lebih daripada seorang isteri. Henrich, Boyd dan Richerson (2012) menganggarkan bahawa kira-kira 85% masyarakat dalam rekod antropologi membenarkan poligini. Namun dalam masyarakat itu sendiri, kebanyakan lelaki biasanya hanya beristeri seorang kerana kos dan kemampuan.

• Mesopotamia: Kod Hammurabi (abad ke-18 SM) membenarkan suami mengambil isteri kedua atau gundik dalam keadaan tertentu. Contohnya apabila isteri tidak melahirkan anak (§145), atau apabila isteri menghidap penyakit (§148). Dalam keadaan kedua, suami tetap wajib menanggung isteri pertama.
• China: lelaki berada boleh mempunyai seorang isteri sah dan beberapa gundik. Amalan ini dimansuhkan oleh Undang-Undang Perkahwinan Republik Rakyat China 1950.
• India: poligami dibenarkan dalam adat Hindu sehingga Hindu Marriage Act 1955 mewajibkan monogami bagi penganut Hindu (s.5(i) dan s.17).
• Afrika: poligini masih diamalkan secara meluas melalui adat dan undang-undang Islam di banyak negara. Lihat halaman Afrika.

2Dalam kitab-kitab terdahulu

Bahagian ini merujuk teks seperti yang tercatat dalam kitab agama masing-masing, tanpa menilai teks itu:

• Bible Ibrani (Perjanjian Lama) menyebut beberapa tokoh yang beristeri lebih daripada seorang:
  • Ibrahim dengan Sarah dan Hajar (Kejadian 16:3).
  • Yaakub dengan Lea dan Rahel (Kejadian 29:21–30).
  • Elkana dengan dua isteri (1 Samuel 1:2).
  • Daud (2 Samuel 5:13).
  • Sulaiman dengan 700 isteri dan 300 gundik (1 Raja-raja 11:3).
  Undang-undangnya juga mengandungi peraturan bagi suami yang mempunyai dua isteri (Ulangan 21:15–17) dan larangan raja "memperbanyak isteri" (Ulangan 17:17).
• Agama Yahudi kemudiannya: larangan yang dikaitkan dengan Rabbenu Gershom (sekitar tahun 1000 M) mengharamkan poligami dalam kalangan Yahudi Ashkenazi. Sebahagian komuniti Yahudi Timur meneruskannya lebih lama. Israel moden menjadikan bigami satu kesalahan jenayah (Undang-undang Keseksaan, perlu disahkan seksyennya).
• Perjanjian Baru tidak mengandungi larangan yang jelas terhadap poligami. Namun ia mensyaratkan pemimpin gereja menjadi "suami kepada seorang isteri" (1 Timotius 3:2, 3:12; Titus 1:6). Gereja-gereja Barat kemudian menetapkan monogami, sejajar dengan undang-undang Rom yang monogami.

3Arab sebelum Islam

Dalam masyarakat Arab jahiliah tiada had bilangan isteri. Hak wanita dalam perkahwinan juga sangat lemah. Riwayat sahih memberi gambaran keadaannya:

• Ghailan bin Salamah ath-Thaqafi memeluk Islam ketika mempunyai sepuluh isteri. Nabi ﷺ menyuruhnya memilih empat (Jami' at-Tirmidhi 1128; dinilai sahih oleh Ahmad Syakir dan al-Albani).
• Qais bin al-Harith memeluk Islam ketika mempunyai lapan isteri, dan diperintahkan memilih empat (Sunan Abu Dawud 2241). Hadis ini dinilai sahih oleh al-Albani, tetapi sebahagian pengkaji menilainya daif. Hadis Ghailan sudah memadai sebagai dalil.
• Aisyah r.a. menerangkan bahawa terdapat empat bentuk perkahwinan pada zaman jahiliah. Islam hanya mengekalkan satu sahaja, iaitu pinangan kepada wali dengan mahar (Sahih al-Bukhari 5127).
• Aisyah r.a. juga menerangkan sebab turunnya ayat 4:3. Ada penjaga yang ingin mengahwini anak yatim di bawah jagaannya kerana hartanya, tanpa memberi mahar yang adil (Sahih al-Bukhari 4574).
• Wanita juga boleh "diwarisi" oleh kerabat suami yang meninggal dunia. Amalan ini dilarang oleh Surah an-Nisa' 4:19.

4Apa yang diubah oleh al-Quran

Al-Quran tidak memulakan poligami. Ia menyusun semula amalan yang sedia ada dengan meletakkan had, syarat dan hak:

5Amalan generasi awal

• Rumah tangga Nabi ﷺ: baginda hidup monogami bersama Khadijah r.a. selama kira-kira 25 tahun. Perkahwinan baginda yang lain berlaku selepas kewafatan Khadijah. Lihat Rumah tangga Nabi ﷺ.
• Para sahabat: ramai sahabat berpoligami, dan ramai juga yang beristeri seorang. Kedua-duanya diterima, dan yang berpoligami terikat dengan kewajipan adil.
• Peristiwa Ali dan Fatimah r.a.: Ali r.a. berhasrat mengahwini anak perempuan Abu Jahal. Nabi ﷺ berkhutbah di atas mimbar dan tidak mengizinkannya kecuali jika Ali menceraikan Fatimah, kerana "Fatimah adalah sebahagian daripadaku" (Sahih al-Bukhari 5230; Sahih Muslim 2449). Ulama berbeza pendapat tentang bagaimana peristiwa ini difahami. Ada yang menganggapnya khusus kerana menyakiti Nabi ﷺ dan kerana gabungan dengan anak musuh Allah. Ada yang melihatnya sebagai bukti bahawa mudarat kepada isteri sedia ada diambil kira.
• Syarat dalam akad: Nabi ﷺ bersabda bahawa syarat yang paling berhak ditunaikan ialah syarat yang menghalalkan perkahwinan (Sahih al-Bukhari 2721; Sahih Muslim 1418). Atas asas ini mazhab Hanbali mengiktiraf syarat isteri supaya suami tidak berpoligami. Lihat Syarat & taklik.
• Fiqh klasik tidak mensyaratkan izin qadi untuk berpoligami. Syarat sahnya ialah rukun nikah serta had empat. Kewajipan adil pula ditegakkan melalui hak isteri untuk mengadu kepada qadi.

6Kodifikasi dalam negara moden

Mulai abad ke-20, kebanyakan negara Muslim menggubal undang-undang keluarga bertulis. Isu poligami biasanya ditangani dengan salah satu cara berikut: memberi isteri hak meletakkan syarat, mewajibkan notis, mewajibkan kebenaran mahkamah, atau melarangnya terus.

7Empat model pembaharuan

8Gambaran hari ini

Dalam negara yang menerbitkan data, poligami ialah amalan minoriti dan kebanyakannya semakin menurun:

• Malaysia: 1,609 perkahwinan poligami pada 2023 di Semenanjung dan Sabah, berbanding 3,064 pada 2019. Angka ini dilaporkan oleh The Straits Times berdasarkan data JKSM.
• Indonesia: 0.4% suami berumur 15–54 tahun mempunyai dua isteri atau lebih (DHS 2017). Nikah siri tidak termasuk dalam angka ini.
• Singapura: perkahwinan poligami merupakan 0.18% daripada perkahwinan Islam pada 2020 (laporan Singapura kepada CEDAW).

Butiran lanjut ada di halaman Statistik.

Sumber & rujukan