Harta sepencarian: hak, cara menuntut dan bukti semasa cerai, kematian dan poligami

1Apa itu harta sepencarian

Seksyen 2 Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah Persekutuan) 1984 (Akta 303) mentakrifkan harta sepencarian sebagai harta yang diperoleh bersama oleh suami dan isteri semasa perkahwinan berkuat kuasa, mengikut syarat-syarat yang ditentukan oleh Hukum Syarak. Enakmen keluarga Islam negeri mempunyai takrif yang hampir sama.

Konsep ini berasal daripada uruf (adat) Melayu — di beberapa tempat dikenali sebagai carian laki bini atau harta suarang — yang mengiktiraf bahawa harta keluarga terbina hasil kerja kedua-dua pihak, sama ada di sawah, di kedai, di pejabat atau di rumah. Dalam kaedah fiqh, uruf yang tidak bercanggah dengan syarak boleh diterima sebagai asas hukum (al-'adah muhakkamah). Ayat yang sering dirujuk dalam perbincangan ini ialah firman Allah bahawa bagi lelaki ada bahagian daripada apa yang mereka usahakan dan bagi wanita ada bahagian daripada apa yang mereka usahakan (Surah an-Nisa' 4:32).

Tiga perkara asas perlu difahami sejak awal:

• Ia hak menuntut, bukan pemilikan automatik. Semasa perkahwinan, harta kekal atas nama pemiliknya. Harta sepencarian menjadi isu apabila mahkamah diminta membahagikannya.
• Ia terhad kepada harta yang diperoleh semasa perkahwinan. Harta sebelum nikah, pusaka dan hibah peribadi pada asasnya bukan harta sepencarian — kecuali harta sebelum nikah yang telah dipertingkatkan dengan banyak semasa perkahwinan oleh pihak yang satu lagi atau oleh usaha bersama (s.122(5)).
• Ia ditentukan oleh Mahkamah Syariah atau melalui persetujuan yang direkodkan di mahkamah, bukan oleh keluarga atau oleh salah satu pihak.

2Beza dengan nafkah, mut'ah, hibah dan faraid

Banyak salah faham timbul kerana harta sepencarian dicampur dengan tuntutan lain. Setiap tuntutan di bawah ini berasingan dan boleh wujud serentak — menerima satu tidak menggugurkan yang lain.

3Bila boleh dituntut: cerai, permohonan poligami, kematian

(a) Semasa atau selepas perceraian — s.122. Mahkamah mempunyai kuasa, apabila membenarkan lafaz talak atau membuat perintah perceraian, untuk memerintahkan pembahagian harta yang diperoleh semasa perkahwinan, atau penjualannya dan pembahagian hasil jualan. Tuntutan boleh dibuat bersama permohonan cerai atau sebagai tuntutan berasingan selepas perceraian didaftarkan. Lihat Talak.

(b) Apabila suami memohon poligami — s.23(9)(b). Mahkamah yang memberi kebenaran berpoligami atau memerintahkan perkahwinan didaftarkan mempunyai kuasa, atas permohonan mana-mana pihak kepada perkahwinan, untuk memerintahkan pembahagian harta yang diperoleh secara usaha bersama semasa perkahwinan, atau penjualannya dan pembahagian hasilnya (s.23(9)(b) Akta 303; nombor subseksyen berbeza mengikut enakmen negeri). Peruntukan ini memberi isteri sedia ada peluang untuk memastikan harta yang dibina bersama ditentukan bahagiannya sebelum rumah tangga kedua bermula. Perkara penting: ia tidak berlaku secara automatik, dan perkahwinan pertama tidak perlu berakhir untuk memohonnya. Lihat Isteri sedia ada.

(c) Selepas kematian — sebelum faraid. Seksyen 122 Akta 303 menyebut talak dan perceraian sahaja, tetapi Mahkamah Tinggi Syariah mempunyai bidang kuasa am mendengar tuntutan harta sepencarian di bawah undang-undang pentadbiran Islam negeri (bagi Wilayah Persekutuan, Akta Pentadbiran Undang-Undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993, Akta 505, s.46). Dalam amalan Mahkamah Syariah, balu (atau duda) boleh menuntut harta sepencarian terhadap harta peninggalan si mati. Bahagian yang diputuskan sebagai harta sepencarian dikeluarkan dahulu; hanya baki harta yang menjadi pusaka dan dibahagikan secara faraid. Balu kemudian masih berhak kepada bahagian faraidnya daripada baki itu. Lihat Kematian suami dan hak balu dan Faraid.

4Bagaimana mahkamah menilai sumbangan

Seksyen 122 membezakan dua jenis harta, dan bezanya penting kerana kesannya terhadap bahagian setiap pihak.

Harta hasil usaha bersama — s.122(1)-(2). Mahkamah mengambil kira:

• takat sumbangan setiap pihak dalam bentuk wang, harta atau tenaga kerja untuk memperoleh harta itu;
• apa-apa hutang oleh mana-mana pihak yang dibuat untuk manfaat bersama;
• keperluan anak-anak yang belum dewasa, jika ada.

Tertakluk kepada pertimbangan itu, mahkamah cenderung kepada pembahagian sama rata. "Cenderung" bukan "wajib": fakta boleh membawa kepada bahagian yang tidak sama.

Harta hasil usaha tunggal satu pihak — s.122(3)-(4). Mahkamah tetap boleh membahagikan harta yang diperoleh dengan usaha seorang sahaja. Ia mengambil kira takat sumbangan pihak yang tidak memperoleh harta itu terhadap kebajikan keluarga dengan menjaga rumah atau menjaga keluarga, serta keperluan anak-anak. Mahkamah kemudian boleh membahagikan harta dalam kadar yang difikirkannya munasabah, tetapi teks s.122(4) menyatakan bahawa pihak yang usahanya memperoleh harta itu hendaklah menerima bahagian yang lebih besar.

Harta sebelum perkahwinan — s.122(5). Harta yang dimiliki sebelum nikah dikira sebagai harta yang diperoleh semasa perkahwinan jika ia telah dipertingkatkan dengan banyak semasa perkahwinan oleh pihak yang satu lagi atau oleh usaha bersama — contohnya rumah warisan suami yang diubah suai besar-besaran dengan wang isteri.

Tiada nisbah tetap dalam Akta. Angka seperti satu pertiga atau separuh yang sering disebut ialah hasil keputusan dalam kes tertentu berdasarkan fakta kes itu, bukan peraturan. Bahagian anda bergantung kepada apa yang dapat dibuktikan.

5Harta sepencarian dalam keluarga poligami

Dalam keluarga poligami, soalan utamanya bukan "siapa isteri yang mana", tetapi bila harta itu diperoleh dan siapa yang menyumbang. Setiap isteri menuntut berasaskan sumbangannya dalam tempoh perkahwinannya sendiri.

• Harta sebelum perkahwinan kedua. Harta yang diperoleh suami bersama isteri pertama sebelum perkahwinan kedua ialah harta sepencarian perkahwinan pertama. Ia tidak menjadi harta sepencarian isteri kedua hanya kerana suami kemudian berkahwin lagi.
• Harta selepas perkahwinan kedua. Isteri kedua juga boleh menuntut harta sepencarian ke atas harta yang diperoleh semasa perkahwinannya, mengikut sumbangannya. Isteri pertama pula masih boleh menuntut atas harta yang diperoleh dalam tempoh yang sama jika dia turut menyumbang, kerana perkahwinannya masih berterusan.
• Apabila suami meninggal dengan dua atau lebih balu. Setiap balu membuat tuntutan sendiri berdasarkan sumbangannya dalam tempoh perkahwinan masing-masing. Mahkamah menilai setiap tuntutan; selepas itu baki menjadi pusaka, dan bahagian faraid isteri (1/4 atau 1/8) dikongsi sama rata antara semua balu.

Dua salah faham yang perlu dibetulkan:

• "Isteri kedua automatik mendapat separuh harta suami." Tidak benar. Tiada isteri — pertama, kedua atau seterusnya — mendapat bahagian secara automatik. Bahagian ditentukan oleh mahkamah berdasarkan harta yang diperoleh dalam tempoh perkahwinannya dan sumbangan yang dibuktikan.
• "Isteri pertama kehilangan haknya apabila suami berpoligami." Tidak benar. Haknya kekal, dan undang-undang memberinya peluang tambahan untuk memohon pembahagian semasa permohonan poligami (s.23(9)(b)). Jika harta yang dibina bersama isteri pertama digunakan untuk perbelanjaan perkahwinan atau rumah tangga kedua, hal itu boleh dibangkitkan sebagai sebahagian daripada tuntutannya di mahkamah.

Bagi suami yang merancang dengan adil, mengasingkan rekod harta mengikut tempoh perkahwinan dan menyimpan bukti sumbangan setiap isteri adalah sebahagian daripada amanah. Lihat Kewangan dua rumah.

6Bukti dan dokumen

Tuntutan harta sepencarian ialah soal bukti. Mahkamah tidak menganggap sumbangan wujud; ia perlu ditunjukkan. Mulakan dengan senarai harta, kemudian kumpulkan bukti bagi setiap satu.

Senarai semak dokumen:

• Sijil nikah, dan sijil cerai atau sijil kematian jika berkaitan
• Geran atau hakmilik tanah dan rumah, perjanjian jual beli, dan carian rasmi hakmilik
• Surat tawaran dan penyata pinjaman perumahan atau kenderaan, serta rekod siapa yang membayar ansuran setiap bulan
• Penyata bank dan rekod pindahan wang antara suami dan isteri
• Slip gaji, penyata KWSP dan rekod pengeluaran KWSP yang digunakan untuk membeli rumah
• Resit pengubahsuaian, pembinaan tambahan, perabot dan peralatan rumah
• Dokumen syarikat atau perniagaan, termasuk modal awal, rekod kerja tanpa gaji di kedai atau ladang
• Geran kenderaan, polisi takaful dan pelaburan (seperti unit amanah atau simpanan tetap)
• Bukti sumbangan bukan kewangan: rekod persekolahan dan rawatan anak yang diuruskan, surat sokongan, gambar dan catatan bertarikh
• Saksi: ahli keluarga, jiran, rakan perniagaan atau pekerja yang mengetahui sumbangan anda

Jika dokumen berada dalam simpanan pihak lain, peguam syarie boleh memohon kepada mahkamah supaya dokumen itu dikemukakan. Jangan mengambil atau memindahkan harta secara sendiri sebagai "jaminan" — tindakan itu boleh menjejaskan kes anda.

7Langkah menuntut dan melindungi harta semasa kes

1. Dapatkan nasihat awal. Rujuk peguam syarie, atau Jabatan Bantuan Guaman jika anda layak mendapat bantuan guaman, untuk menilai harta yang boleh dituntut dan enakmen negeri yang terpakai.
2. Failkan tuntutan di Mahkamah Syariah negeri tempat anda bermastautin atau tempat perkahwinan/perceraian didaftarkan. Tuntutan harta sepencarian biasanya didengar di Mahkamah Tinggi Syariah, bergantung kepada bidang kuasa negeri dan nilai harta; pegawai mahkamah boleh memaklumkan mahkamah yang betul.
3. Pohon perintah larangan jika perlu — s.107A. Mahkamah boleh, atas permohonan mana-mana pihak, membuat perintah yang melarang suami atau isteri melupuskan harta yang diperoleh semasa perkahwinan jika mahkamah berpuas hati perintah itu perlu. Kegagalan mematuhi perintah itu boleh dikenakan tindakan sebagai menghina mahkamah. Tanya peguam syarie tentang syarat dan masa yang tepat untuk memohon di negeri anda.
4. Sulh. Kebanyakan Mahkamah Syariah akan merujuk kes kepada majlis sulh terlebih dahulu. Persetujuan yang dicapai boleh direkodkan sebagai perintah mahkamah — ia sering lebih cepat, lebih murah dan kurang menyakitkan, terutama apabila ada anak.
5. Perbicaraan. Jika sulh tidak berjaya, kes dibicarakan. Setiap pihak mengemukakan dokumen dan saksi, dan mahkamah membuat keputusan berdasarkan s.122 atau s.23(9)(b), mengikut keadaan.
6. Pelaksanaan. Perintah mahkamah boleh melibatkan pemindahan hakmilik, penjualan harta dan pembahagian hasilnya, atau bayaran pampasan oleh satu pihak kepada pihak lain.

Had masa. Akta 303 tidak menetapkan had masa dalam s.122, dan kedudukan di negeri lain mungkin berbeza. Jangan bertangguh: bukti hilang, saksi sukar dikesan, dan harta boleh dipindah milik atau dibahagikan sebagai pusaka. Semak dengan peguam syarie tentang kedudukan di negeri anda. Lihat juga Perpustakaan kes mahkamah dan Persediaan menghadapi kematian.

Sumber & rujukan