Fiqh poligami: adil, giliran dan hak setiap isteri

1Syarat adil: asas al-Quran

Keharusan berpoligami datang bersama syarat yang tegas. Allah berfirman: "…maka berkahwinlah dengan sesiapa yang kamu sukai daripada perempuan-perempuan: dua, tiga atau empat. Kemudian jika kamu bimbang tidak akan berlaku adil, maka (berkahwinlah dengan) seorang sahaja…" (Surah an-Nisa' 4:3). Ayat yang sama menutup dengan peringatan bahawa seorang isteri itu "lebih dekat untuk tidak berlaku zalim".

Dalam ayat lain Allah menyatakan: "Dan kamu tidak akan dapat berlaku adil di antara isteri-isteri kamu walaupun kamu bersungguh-sungguh ingin berbuat demikian; oleh itu janganlah kamu cenderung dengan melampau (kepada isteri yang kamu sayangi) sehingga kamu biarkan isteri yang lain seperti tergantung…" (Surah an-Nisa' 4:129).

Ulama menghimpunkan kedua-dua ayat ini begini:

• Adil yang diwajibkan (4:3) ialah adil zahir yang terletak dalam kemampuan manusia: giliran bermalam, nafkah, tempat tinggal dan layanan.
• Adil yang dinafikan kemampuannya (4:129) ialah kesamaan perasaan cinta dan kecenderungan hati — ini tidak dituntut, tetapi suami dilarang membiarkan perasaan itu menjejaskan hak zahir isteri lain.
• Kebimbangan tidak mampu adil, jika berasas, menjadikan poligami terlarang bagi orang itu; ramai ulama menyatakan hukumnya menjadi haram baginya.

2Al-qasm: giliran malam

Al-qasm (pembahagian giliran) ialah kewajipan suami membahagikan masa bermalam secara sama rata antara isteri-isterinya. Inilah teras keadilan dalam poligami.

• Asas giliran ialah malam bagi kebanyakan orang, manakala siang mengikut malam. Bagi suami yang bekerja waktu malam (contohnya pengawal atau pekerja syif malam), asas gilirannya ialah siang (mazhab Syafi'i).
• Tempoh giliran: paling kurang satu malam bagi setiap isteri. Mazhab Syafi'i: tidak boleh melebihi tiga malam bagi setiap isteri tanpa persetujuan mereka, supaya tiada isteri ditinggalkan terlalu lama. Mazhab Hanbali juga membenarkan pusingan lebih panjang jika semua isteri reda.
• Pada malam giliran seorang isteri, suami tidak boleh masuk ke rumah isteri lain kecuali kerana darurat (contohnya isteri itu sakit tenat). Pada waktu siang, dia boleh singgah kerana keperluan seperti menghantar nafkah atau bertanya khabar, tanpa bersetubuh dan tanpa berlama-lama.
• Isteri yang sakit, haid, nifas atau dalam ihram masih berhak mendapat giliran, kerana tujuan giliran ialah kebersamaan dan kemesraan (uns), bukan persetubuhan semata-mata.
• Hak giliran gugur bagi isteri yang nusyuz, atau yang bermusafir untuk keperluannya sendiri tanpa izin suami (mazhab Syafi'i).
• Kesamaan persetubuhan tidak diwajibkan oleh jumhur ulama kerana ia berkait dengan keinginan yang tidak dapat dikawal, tetapi suami digalakkan menyamakannya setakat mampu.

3Malam permulaan bagi isteri baharu: 7 atau 3

Anas bin Malik r.a. berkata: "Termasuk sunnah: apabila seorang lelaki berkahwin dengan gadis sedangkan dia mempunyai isteri, dia tinggal bersamanya tujuh malam kemudian membahagikan giliran; dan apabila dia berkahwin dengan janda, dia tinggal bersamanya tiga malam kemudian membahagikan giliran." (Sahih al-Bukhari 5213; Sahih Muslim 1461).

Dalam riwayat Muslim, ketika Nabi ﷺ berkahwin dengan Ummu Salamah r.a. (seorang janda), baginda tinggal tiga malam dan menawarkan pilihan: jika dia mahu tujuh malam, baginda akan memberi tujuh malam juga kepada isteri-isteri lain (Sahih Muslim 1460).

4Musafir dan undian

Aisyah r.a. meriwayatkan: "Apabila Rasulullah ﷺ hendak bermusafir, baginda membuat undian di antara isteri-isterinya; sesiapa yang keluar undiannya, baginda keluar bersamanya." Dalam riwayat yang sama: baginda memberi setiap isteri hari dan malamnya, kecuali Saudah binti Zam'ah yang memberikan harinya kepada Aisyah (Sahih al-Bukhari 2593).

• Mazhab Syafi'i dan Hanbali: jika suami ingin membawa seorang isteri sahaja dalam musafir, dia wajib membuat undian. Jika undian dibuat, hari-hari musafir itu tidak perlu diganti kepada isteri yang tinggal. Jika dia memilih tanpa undian, dia wajib menggantikannya.
• Jika musafir itu untuk berpindah tempat tinggal (bukan perjalanan sementara), suami tidak boleh membawa seorang sahaja lalu meninggalkan yang lain; jika dilakukan, dia wajib menggantikan giliran (mazhab Syafi'i).
• Mazhab Hanafi dan Maliki: undian digalakkan untuk menenangkan hati para isteri, tetapi suami boleh memilih isteri yang paling sesuai untuk perjalanan itu, dan tiada qada.
• Jika semua isteri bersetuju tanpa undian, ia dibolehkan.

5Menyerahkan giliran: kisah Saudah r.a.

Saudah binti Zam'ah r.a., ketika usianya telah lanjut, menyerahkan hari gilirannya kepada Aisyah r.a., dan Nabi ﷺ membahagikan untuk Aisyah dua hari: harinya sendiri dan hari Saudah (Sahih al-Bukhari 5212; Sahih Muslim 1463). Ulama mengaitkan peristiwa ini dengan Surah an-Nisa' 4:128 tentang perdamaian antara suami isteri.

• Isteri boleh menyerahkan gilirannya kepada isteri tertentu, kepada semua madunya, atau kepada suami untuk diberikan kepada siapa yang dia kehendaki.
• Persetujuan suami diperlukan, kerana giliran juga hak suami — dia tidak boleh dipaksa bermalam di tempat lain.
• Penyerahan itu boleh ditarik balik pada bila-bila masa untuk tempoh akan datang; apa yang telah berlalu tidak diganti.
• Isteri juga boleh menyerahkan giliran sebagai sebahagian persetujuan untuk mengekalkan perkahwinan, asalkan ia benar-benar dengan reda dan tidak dipaksa.

6Tempat tinggal berasingan

Setiap isteri berhak mendapat tempat tinggal (maskan) sendiri yang sesuai dengan kemampuan suami. Fuqaha empat mazhab menyatakan bahawa suami tidak boleh memaksa dua isteri tinggal serumah atau berkongsi kemudahan asas tanpa reda mereka, kerana ia membawa kepada pertelingkahan dan menjejaskan privasi.

• Rumah berasingan tidak semestinya bangunan berasingan: unit sendiri dalam satu bangunan dengan pintu, bilik tidur, dapur dan bilik air sendiri dikira mencukupi menurut ramai ulama.
• Jika kedua-dua isteri bersetuju tinggal bersama, ia dibolehkan; persetujuan itu boleh ditarik balik.
• Suami tidak boleh bersama seorang isteri di hadapan isteri yang lain.
• Kebiasaan yang disunnahkan ialah suami mendatangi setiap isteri di rumahnya. Jika dia memanggil isteri ke tempatnya, dia mesti berlaku adil: mazhab Syafi'i tidak membenarkan suami mendatangi sebahagian isteri dan memanggil sebahagian yang lain kecuali dengan reda atau sebab munasabah.

7Nafkah, hadiah dan perbelanjaan

Setiap isteri berhak mendapat nafkah penuh — makanan, pakaian, tempat tinggal dan keperluan asas — sama seperti jika dia satu-satunya isteri. Kewajipan ini tidak berkurang kerana suami berpoligami. Kadar nafkah dinilai mengikut kemampuan suami (Surah at-Talaq 65:7) dan keperluan isteri.

• Nafkah anak-anak daripada setiap isteri juga wajib, tanpa mengira ibu mereka.
• Isteri yang lebih ramai anak atau ada keperluan perubatan mungkin memerlukan jumlah yang lebih besar — ini bukan ketidakadilan, kerana yang diukur ialah penunaian hak, bukan angka yang sama.
• Kegagalan memberi nafkah ialah alasan yang diiktiraf untuk isteri memohon fasakh atau perintah nafkah di Mahkamah Syariah.

Hadiah dan perbelanjaan tambahan (khilaf). Bagaimana dengan pemberian melebihi nafkah wajib — hadiah, percutian, barang kemas, kereta? Ulama berbeza pendapat seperti dalam jadual di bawah. Dalam amalan, walaupun pendapat jumhur tidak mewajibkan, pemberian yang jelas berat sebelah mudah membawa kepada kecenderungan yang dilarang; sikap berhati-hati ialah menyamakan apa yang boleh dilihat oleh isteri-isteri lain.

8Kecenderungan hati dan amaran Nabi ﷺ

Nabi ﷺ bersabda: "Sesiapa yang mempunyai dua isteri lalu dia cenderung kepada salah seorang daripada mereka, dia akan datang pada hari kiamat dalam keadaan sebelah badannya condong." (Sunan Abu Dawud 2133; dinilai sahih oleh al-Albani).

• Yang diancam ialah kecenderungan dalam perbuatan — giliran, nafkah, layanan — bukan perasaan yang tidak dapat dikawal.
• Perasaan cinta yang lebih kepada seorang isteri tidak berdosa; Aisyah r.a. dikenali sebagai isteri yang paling dicintai Nabi ﷺ, namun baginda tetap menjaga giliran setiap isteri.
• Suami tidak boleh menceritakan kelebihan seorang isteri kepada isteri lain dengan cara yang menyakitkan, atau membandingkan mereka.

9Larangan menghimpun

Sebahagian wanita tidak boleh dihimpunkan sebagai isteri pada masa yang sama, walaupun setiap seorang halal dikahwini secara berasingan:

• Dua adik-beradik perempuan — "dan (diharamkan) kamu menghimpunkan dua beradik perempuan (sebagai isteri)" (Surah an-Nisa' 4:23).
• Seorang wanita dengan ibu saudaranya (sebelah bapa atau ibu) — "Tidak boleh dihimpunkan seorang wanita dengan ibu saudara sebelah bapanya, dan tidak boleh seorang wanita dengan ibu saudara sebelah ibunya." (Sahih al-Bukhari 5109; Sahih Muslim 1408).
• Kaedah umum yang disebut ulama: haram menghimpunkan dua wanita yang jika salah seorang dianggap lelaki, mereka tidak boleh berkahwin kerana nasab atau susuan.
• Larangan ini berterusan sehingga isteri pertama meninggal dunia atau diceraikan dan idahnya berakhir (lihat khilaf di bawah).

10Had empat isteri, kes Ghailan dan isteri dalam idah

Ulama Ahli Sunnah sepakat bahawa lelaki tidak boleh beristeri lebih daripada empat pada satu masa. Selain Surah an-Nisa' 4:3, dalil yang masyhur ialah kisah Ghailan bin Salamah ath-Thaqafi yang memeluk Islam ketika mempunyai sepuluh isteri, lalu Nabi ﷺ memerintahkannya: "Pilihlah empat daripada mereka." (riwayat at-Tirmidhi dan Ibn Majah; dinilai sahih oleh al-Albani dan lain-lain, walaupun sebahagian muhaddith seperti al-Bukhari mempertikaikan jalur sanadnya sebagaimana dinukil oleh at-Tirmidhi).

• Had empat ialah bilangan pada satu masa; jika seorang isteri meninggal atau diceraikan (dan idahnya tamat), suami boleh berkahwin lagi.
• Lebih daripada empat ialah kekhususan Nabi ﷺ (Surah al-Ahzab 33:50), bukan untuk umat — lihat rumah tangga Nabi ﷺ.
• Akad dengan isteri kelima ketika masih mempunyai empat isteri adalah batal.

Isteri kelima ketika isteri yang dicerai masih dalam idah (khilaf). Jika seorang lelaki mempunyai empat isteri dan menceraikan seorang, bolehkah dia berkahwin dengan wanita lain sebelum idah isteri yang dicerai itu tamat? Hukum yang sama terpakai kepada berkahwin dengan adik-beradik isteri yang dicerai.

Sumber & rujukan