Pandangan ulama dan badan agama semasa tentang poligami

1Cara membaca halaman ini

Perbezaan pendapat ulama tentang poligami berkisar pada empat soalan:

1. Apakah hukum asalnya? Pendapat yang ada ialah sunat bagi yang mampu, harus, atau harus tetapi lebih baik seorang sahaja.
2. Adakah "adil" dalam 4:129 menjadikan poligami hampir mustahil?
3. Bolehkah negara mengawal atau menyekatnya melalui mahkamah atau undang-undang jenayah?
4. Apakah hak isteri sedia ada? Persoalannya termasuk sama ada dia mesti dimaklumkan, sama ada persetujuannya diperlukan, dan sama ada dia boleh meletakkan syarat.

Semua pandangan di bawah bersetuju bahawa kezaliman terhadap isteri dan anak adalah haram, dan bahawa had empat isteri adalah muktamad.

2Aliran reformis: Muhammad Abduh dan selepasnya

• Muhammad Abduh (Mufti Mesir, meninggal 1905), dalam Tafsir al-Manar yang disusun bersama Rasyid Ridha, membaca 4:3 bersama 4:129. Baginya, syarat adil sangat berat sehingga poligami hanya wajar dalam keadaan tertentu, contohnya isteri tidak dapat melahirkan anak. Dalam keadaan biasa ia boleh dilarang kerana mudaratnya kepada keluarga pada zamannya. Hujahnya berasaskan maslahah dan kaedah menolak mudarat.
• Fazlur Rahman, dalam Major Themes of the Qur'an (1980), berhujah bahawa ideal moral al-Quran ialah monogami. Menurutnya, keizinan berpoligami ialah langkah peralihan dalam konteks anak yatim.
• Pandangan reformis inilah yang menjadi asas intelektual kepada sekatan undang-undang di beberapa negara, dan kepada larangan di Tunisia.

3Al-Azhar: Syeikh Ahmad al-Tayyib (2019)

Pada awal Mac 2019, Syeikhul Azhar Ahmad al-Tayyib menyatakan dalam rancangan televisyennya bahawa poligami "sering kali menjadi ketidakadilan kepada wanita dan kanak-kanak". Beliau berkata amalan itu berpunca daripada kurang faham terhadap al-Quran dan Sunnah, dan bahawa sesiapa yang mendakwa perkahwinan mesti berpoligami adalah salah. Menurutnya, keizinan berpoligami terikat dengan syarat adil, dan tanpa keadilan ia dilarang.

Selepas kenyataan itu mencetuskan perdebatan, Pusat Media al-Azhar menjelaskan bahawa beliau tidak menyeru supaya poligami diharamkan. Beliau hanya menegaskan syarat dan tujuannya.

4Ulama yang mempertahankan keharusan penuh

5Malaysia: mufti, jabatan agama dan mahkamah

• Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan, Irsyad al-Fatwa Siri ke-299 (23 Mac 2019): wanita boleh mensyaratkan bakal suami supaya tidak berpoligami. Pejabat Mufti memilih pandangan mazhab Hanbali bahawa syarat itu sah dan mengikat, dengan dalil hadis Sahih al-Bukhari 2721 dan Sahih Muslim 1418. Jika syarat dilanggar, isteri boleh memohon fasakh. Namun hak itu gugur jika dia reda selepas itu. Kedudukan mazhab lain turut dibentangkan: Hanafi, Maliki dan Syafi'i menganggap syarat itu tidak mengikat, tetapi akadnya tetap sah.
• Dr. Zulkifli Mohamad al-Bakri (artikel #6248, 14 Julai 2024): dari sudut fiqh, keizinan isteri pertama bukan syarat sah poligami. Namun perasaan isteri tidak boleh diketepikan begitu sahaja. Undang-undang Malaysia pula mewajibkan kebenaran bertulis mahkamah, dan mahkamah mengambil kira sama ada persetujuan atau pandangan isteri sudah diperoleh (Akta 303 s.23(1), (3)).
• JHEAINS (Negeri Sembilan), risalah penguatkuasaan: menyusun hukum poligami kepada empat keadaan, iaitu harus, sunat, makruh dan haram. Risalah itu memetik al-Khatib asy-Syirbini: "disunatkan untuk tidak menambah isteri lebih satu tanpa ada keperluan yang zahir". Ia juga menolak dakwaan "payung emas" kerana tiada nas.
• JKSM menegaskan bahawa persetujuan isteri bukan syarat undang-undang tetapi merupakan "fakta tambahan yang kuat". Isteri sedia ada tetap dipanggil ke perbicaraan.
• Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan: kami belum menemui keputusan Muzakarah yang khusus tentang hukum poligami (perlu disahkan melalui portal e-SMAF JAKIM). Kawalan di Malaysia dibuat melalui enakmen keluarga Islam negeri.

6Indonesia: Mahkamah Konstitusi dan MUI

• Putusan Mahkamah Konstitusi No. 12/PUU-V/2007 (3 Oktober 2007): seorang pemohon mencabar syarat poligami dalam UU 1/1974 sebagai bertentangan dengan kebebasan beragama. Mahkamah menolak permohonan itu secara sebulat suara. Menurut Mahkamah, negara bukan sahaja berkuasa tetapi wajib mengatur poligami demi keadilan kepada isteri dan anak, dan syarat-syarat itu tidak bertentangan dengan ajaran Islam.
• Majelis Ulama Indonesia (Januari 2026): Ketua MUI Bidang Fatwa, Asrorun Niam Sholeh, mengkritik pemakaian Pasal 402 KUHP baharu terhadap nikah siri dan poligami. Hujahnya, menurut hukum Islam isteri sedia ada bukan halangan sah bagi lelaki untuk berkahwin lagi, berbeza dengan wanita yang masih bersuami. Nikah siri yang memenuhi rukun pula sering berlaku kerana halangan dokumen. MUI berpendapat masalah ini sepatutnya ditangani di mahkamah sivil, bukan dengan hukuman jenayah.

7Kritikan pertubuhan wanita Muslim: SIS dan Musawah

• Sisters in Islam (SIS), dalam risalah Islam and Polygamy, berhujah bahawa ayat-ayat al-Quran tentang poligami bersifat menyekat. Menurut SIS, al-Quran menghadkan bilangan kepada empat, mensyaratkan adil, dan menyatakan bahawa keadilan sempurna tidak mampu dicapai (4:129). SIS merujuk Muhammad Abduh, Sayyid Ahmad Khan dan Abdullah Yusuf Ali. SIS juga mengingatkan peristiwa Ali dan Fatimah r.a.
• Memorandum SIS dan Persatuan Peguam-Peguam Wanita kepada Perdana Menteri (11 Disember 1996) mencadangkan beberapa pembaharuan:
  • Denda minimum bagi poligami tanpa kebenaran.
  • Mengembalikan syarat bahawa poligami tidak menurunkan taraf hidup keluarga sedia ada (s.23(4)(e) yang dipotong).
  • Memberi mahkamah kuasa memerintahkan nafkah dan harta sepencarian ketika memberi kebenaran.
  • Taklik pilihan yang membolehkan isteri bercerai jika suami berkahwin lain.
  • Undang-undang poligami yang seragam di semua negeri.
• Musawah, dalam jadual undang-undang keluarga Malaysia (2022), menegaskan bahawa beban pembuktian "patut atau perlu" masih ringan. Musawah turut mencatat laporan penipuan seperti pemalsuan tandatangan isteri dan nikah sindiket ke Thailand.

8Perbandingan ringkas

Sumber & rujukan