Filipina: Kod Undang-Undang Peribadi Muslim (PD 1083) dan poligami

1Undang-undang yang terpakai kepada umat Islam

Filipina mempunyai dua rejim perkahwinan. Perkahwinan sivil dan gereja ditadbir oleh Family Code (Executive Order 209) yang monogami dan tidak mengenal perceraian. Bagi umat Islam, Presidential Decree 1083 — Code of Muslim Personal Laws of the Philippines (ditandatangani 4 Februari 1977) mengawal nikah, cerai, nafkah, hadhanah dan pusaka.

• Skop (Perkara 13). Kod terpakai apabila kedua-dua pihak beragama Islam, atau apabila hanya suami beragama Islam dan perkahwinan diakadkan menurut hukum Islam/Kod ini. Perkahwinan Muslim dengan bukan Muslim yang tidak diakadkan menurut hukum Islam tertakluk kepada undang-undang sivil (Perkara 13(2)).
• Keutamaan (Perkara 3). Jika bercanggah dengan undang-undang am, Kod ini diutamakan; tetapi ia tidak boleh ditafsir sehingga merugikan pihak bukan Muslim.
• Rukun nikah (Perkara 15). Keupayaan, persetujuan bebas, ijab dan qabul di hadapan dua saksi selepas wali memberi izin, dan penetapan mahar di hadapan dua saksi. Hakim Syariah boleh mengakadkan jika wali enggan tanpa alasan munasabah (Perkara 18(c)).

2Poligami: Perkara 27 dan prosedur Perkara 162

Perkara 27 berbunyi: walaupun hukum Islam membenarkan seorang Muslim mempunyai lebih daripada seorang isteri tetapi tidak lebih daripada empat pada satu masa, tiada lelaki Muslim boleh mempunyai lebih daripada seorang isteri melainkan dia mampu melayan mereka dengan persamaan layanan (equal companionship) dan keadilan sebagaimana dituntut hukum Islam, dan hanya dalam keadaan luar biasa. Mahkamah Agung dalam Malaki v. People (2021) membaca peruntukan ini sebagai: peraturan amnya, lelaki Muslim yang beristeri tidak boleh berkahwin lagi; poligami ialah pengecualian.

Perkara 162 menetapkan prosedur:

1. Suami yang ingin berkahwin lagi mesti, sebelum berkahwin, memfailkan notis bertulis kepada Kerani Mahkamah Litar Syariah di tempat keluarganya bermastautin.
2. Kerani menyerahkan salinan notis kepada isteri atau isteri-isteri sedia ada.
3. Jika mana-mana isteri membantah, Majlis Timbang Tara Agama (Agama Arbitration Council) ditubuhkan: setiap pihak menamakan seorang wakil, dan Kerani Mahkamah menjadi pengerusi (Perkara 161(2)).
4. Jika Majlis gagal memperoleh persetujuan isteri, mahkamah memutuskan sama ada bantahan itu dikekalkan, tertakluk kepada syarat Perkara 27.

3Pendaftaran nikah, cerai dan pemelukan Islam

PD 1083 menubuhkan pendaftaran Muslim berasingan di dalam struktur mahkamah:

• Pendaftar Litar — Kerani Mahkamah Litar Syariah bertindak sebagai Circuit Registrar of Muslim Marriages, Divorces, Revocations of Divorces, and Conversions; Pendaftar Daerah — Kerani Mahkamah Daerah Syariah (Perkara 81).
• Akad (Perkara 17). Ijab dan qabul diisytiharkan secara terbuka di hadapan jurunikah dan dua saksi, dicatat dalam dokumen tiga salinan: satu untuk pasangan, satu dihantar kepada Pendaftar Litar, satu disimpan jurunikah.
• Tugas Pendaftar Litar (Perkara 83). Memfailkan sijil nikah (termasuk jenis dan jumlah mahar), cerai, rujuk dan pemelukan Islam; menghantar salinan bulanan kepada Pendaftar Daerah.
• Rekod nasional (Perkara 82). Pendaftar Daerah menghantar salinan kepada Pendaftar Awam Agung (kini di bawah Philippine Statistics Authority, PSA) menurut Act 3753.
• Rujuk (Perkara 85). Dalam tempoh tujuh hari selepas rujuk, suami — dengan persetujuan bertulis isteri — memfailkan kenyataan kepada Pendaftar Litar.
• Hukuman. Mengakadkan nikah tanpa kuasa atau bertentangan dengan Kod: penjara 2 bulan hingga 2 tahun atau denda ₱200–₱2,000 (Perkara 181). Gagal melaporkan untuk pendaftaran: denda ₱100–₱1,000 (Perkara 184).

Pendaftaran tidak menentukan sah atau batal akad itu sendiri — rekod ialah bukti prima facie (Perkara 86). Namun tanpa sijil berdaftar, isteri dan anak sukar membuktikan hak nafkah, pusaka dan kewarganegaraan.

4Perceraian di bawah PD 1083

Umat Islam ialah satu-satunya golongan di Filipina yang boleh bercerai secara sah di dalam negara. Perkara 45 mentakrifkan perceraian sebagai pembubaran yang diberikan hanya selepas semua usaha perdamaian gagal, dan mengiktiraf tujuh bentuk:

5Mahkamah Syariah, BARMM dan Mahkamah Tinggi Syariah

Mahkamah Daerah Syariah dan Mahkamah Litar Syariah ialah mahkamah berbidang kuasa terhad di dalam badan kehakiman nasional, di bawah penyeliaan Mahkamah Agung (Perkara 137). Mahkamah Litar mendengar pertikaian nikah, cerai, pertunangan, mahar, harta selepas cerai, nafkah dan mut'ah (saguhati cerai), serta kesalahan di bawah Kod (Perkara 155); Mahkamah Daerah mendengar hadhanah, nasab, pusaka dan pembetulan daftar (Perkara 143). Hakim Mahkamah Litar asalnya perlu lulus peperiksaan Syariah dan fiqh yang dikendalikan Mahkamah Agung (Perkara 152) — bagi BARMM, RA 11054 kini mensyaratkan hakim Syariah menjadi ahli biasa Badan Peguam Filipina (Perkara X s.8).

• Perluasan 2024. Republic Act 12018 (12 Ogos 2024) meminda Perkara 138, 147 dan 150: daripada lima, kini ada lapan daerah Syariah, termasuk daerah baharu bagi Mindanao timur/utara, Visayas, dan Luzon/Metro Manila, berserta 12 Mahkamah Litar tambahan (jumlah 63).
• BARMM. Bangsamoro Organic Law (RA 11054, 2018) Perkara X menetapkan syariah terpakai secara eksklusif kepada umat Islam (bukan Muslim hanya jika menyerah diri secara sukarela kepada bidang kuasa), memberi Parlimen Bangsamoro kuasa menggubal undang-undang peribadi dan keluarga (s.4), dan menubuhkan Mahkamah Tinggi Syariah lima hakim (s.7, s.9). Sementara mahkamah itu belum beroperasi, rayuan dibawa ke Mahkamah Rayuan.
• Januari 2026. Mahkamah Agung (en banc, 21 Jan 2026) mengarahkan penyediaan bajet dan perjawatan bagi Mahkamah Tinggi Syariah untuk tahun fiskal berikutnya.

6Bigami (Kanun Keseksaan Perkara 349) dan siapa yang dilindungi

Perkara 349 Revised Penal Code menghukum dengan prision mayor sesiapa yang berkahwin kali kedua sebelum perkahwinan terdahulu dibubarkan secara sah. Perkara 180 PD 1083 menyatakan peruntukan bigami ini tidak terpakai kepada orang yang berkahwin menurut Kod ini (atau menurut hukum Islam sebelum Kod berkuat kuasa). Mahkamah Agung telah menghadkan pengecualian ini:

• Nollora v. People (G.R. No. 191425, 7 Sept 2011). Lelaki yang mendakwa mualaf disabitkan bigami: perkahwinannya tidak diakadkan menurut PD 1083, jadi Perkara 180 tidak melindunginya.
• Malaki v. People (G.R. No. 221075, 15 Nov 2021). Pihak kepada perkahwinan sivil yang memeluk Islam lalu berkahwin lagi tetap bersalah bigami, begitu juga pasangan barunya. Perkahwinan sivil pertama kekal di bawah undang-undang sivil (Perkara 13(2)), dan melindungi mualaf itu akan merugikan isteri bukan Muslim (Perkara 3). Mahkamah juga menegaskan bahawa persetujuan isteri, atau kebenaran mahkamah jika isteri enggan, ialah syarat sine qua non perkahwinan berikutnya; tanpanya, Perkara 180 tidak terpakai.

7Umur perkahwinan dan RA 11596 (2021)

Perkara 16 PD 1083 membenarkan lelaki Muslim berkahwin pada umur 15 tahun dan perempuan apabila baligh (dianggap 15 tahun), malah 12–15 tahun dengan perintah Mahkamah Daerah Syariah. Peruntukan ini kini tertakluk kepada Republic Act 11596 (diluluskan 10 Disember 2021):

• "Kanak-kanak" ialah sesiapa bawah 18 tahun; "perkahwinan kanak-kanak" termasuk perkahwinan menurut adat, budaya atau agama yang diiktiraf (s.3).
• Menguruskan, mengakadkan, atau bersekedudukan dengan kanak-kanak ialah jenayah awam, dengan hukuman prision mayor dan denda sekurang-kurangnya ₱40,000–₱50,000; ibu bapa atau penjaga turut hilang kuasa ibu bapa (s.4–5).
• Perkahwinan kanak-kanak batal sejak awal (s.6).
• Klausa pemansuhan (s.13) meminda atau memansuhkan peruntukan yang bercanggah — termasuk Perkara 16 PD 1083 setakat ia bercanggah.
• Bagi Muslim dan orang asal, hukuman s.4(a)–(b) digantung selama setahun sebagai tempoh peralihan (s.11) dan NCMF ditugaskan memastikan pematuhan.

Jawatankuasa CEDAW (Konvensyen PBB mengenai Penghapusan Segala Bentuk Diskriminasi terhadap Wanita) (2023) masih bimbang bahawa klausa pemansuhan RA 11596 tidak dilaksanakan di peringkat wilayah, khususnya di BARMM.

8Statistik dan isu semasa

• Jumlah perkahwinan berdaftar 2021: 356,839 di seluruh Filipina; perkahwinan menurut adat Islam hanya 1.1%, dan BARMM mencatat 2,337 perkahwinan (0.7%) — terendah antara wilayah (PSA, dilaporkan Philstar 14 Feb 2023).
• Penduduk Islam: kira-kira 6% menurut PSA, tetapi National Commission on Muslim Filipinos menganggarkan 10–11% (dipetik Musawah 2023). Jurang antara peratus penduduk dan peratus perkahwinan berdaftar membayangkan ramai pasangan Muslim tidak mendaftar secara sivil — ini tafsiran, bukan angka rasmi.
• Kekerapan poligami: tiada statistik rasmi nasional ditemui. CEDAW (2023) menyatakan poligami "kekal berleluasa" dalam komuniti Muslim, terutamanya di luar bandar (semak angka).
• Saranan CEDAW (CEDAW/C/PHL/CO/9, 2023, perenggan 53–54): pinda PD 1083 untuk melarang poligami secara jelas, lindungi hak ekonomi wanita dalam perkahwinan poligami sedia ada, dan hapuskan halangan cerai bagi wanita Muslim. Musawah (2023) pula mencadangkan perjanjian pranikah tentang poligami.
• Pindaan terkini: RA 12018 (2024) hanya menambah mahkamah; tiada pindaan kepada Perkara 27 atau 162 yang ditemui setakat Okt 2026. Rang undang-undang lain untuk meminda PD 1083 telah difailkan di Kongres (RA 12018 sendiri ialah gabungan Senate Bill 2594 dan House Bill 8257) (semak status rang undang-undang lain).

9Apa yang perlu diketahui rakyat Malaysia (dan Sabah)

• Kebenaran Malaysia tetap diperlukan. Lelaki Malaysia yang berkahwin lagi di Filipina masih memerlukan kebenaran Mahkamah Syariah negeri (contohnya Akta 303 s.23). Berpoligami tanpa kebenaran ialah kesalahan (Akta 303 s.123; peruntukan setara dalam enakmen negeri), dan perkahwinan di luar negara perlu didaftarkan dalam tempoh enam bulan (Akta 303 s.31).
• Prosedur Filipina juga terpakai. Jika suami bermastautin di Filipina, notis Perkara 162 perlu difailkan; jika tidak, dia berdepan hukuman Perkara 183 dan — jika perkahwinan pertama sivil — risiko bigami.
• Dokumen. Dapatkan sijil nikah daripada Pendaftar Litar Syariah atau salinan PSA, bukan sekadar surat imam. Untuk didaftarkan di Malaysia, dokumen lazimnya mesti disahkan oleh Jabatan Luar Negeri Filipina (DFA) dan Kedutaan Malaysia di Manila: Filipina menganggotai Konvensyen Apostil sejak 14 Mei 2019 tetapi Malaysia bukan pihak kepada konvensyen itu (jadual status HCCH), jadi apostil DFA sahaja tidak terpakai di Malaysia (semak prosedur semasa di Kedutaan Malaysia).
• Sabah. Ramai keluarga Tausug, Bajau dan Iranun mempunyai hubungan keluarga di Sulu, Tawi-Tawi dan Sabah. Perkahwinan yang diakadkan di Mindanao atau Sulu tetapi pasangan tinggal di Sabah perlu didaftarkan di pejabat agama Islam Sabah di bawah Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam 2004 (Sabah), s.25 dan s.31, dalam tempoh enam bulan. Akad tanpa dokumen rasmi — atau tanpa wali yang sah — menyukarkan pendaftaran kelahiran anak dan pas pasangan.
• Perceraian. Talak di Filipina perlu dimaklumkan secara bertulis (Perkara 161) dan kemudian disahkan di Mahkamah Syariah Malaysia sebelum berkahwin semula di Malaysia. Lihat perkahwinan rentas sempadan dan pengiktirafan.

Sumber & rujukan