Mengurus pusaka orang Islam di Malaysia: sijil faraid, pusaka kecil, Amanah Raya dan Mahkamah Tinggi

1Senarai semak 100 hari pertama

Tiada undang-undang yang menetapkan bahawa pusaka mesti selesai dalam 100 hari. Angka itu sekadar kerangka kerja: dalam tempoh tiga bulan pertama, kebanyakan keluarga dapat mengumpul dokumen, mengenal pasti harta dan hutang, dan memulakan permohonan di pejabat yang betul. Pusaka yang dibiarkan bertahun-tahun menjadi lebih rumit apabila waris sendiri meninggal dunia dan pusaka bertindih dari satu generasi ke generasi seterusnya.

1. Daftarkan kematian dan dapatkan sijil kematian di Jabatan Pendaftaran Negara (JPN). Minta beberapa salinan yang disahkan; hampir setiap pejabat dan bank memerlukannya.
2. Kumpulkan dokumen asas: kad pengenalan si mati, sijil nikah (dan sijil cerai jika ada), sijil kelahiran setiap anak, kad pengenalan setiap waris, serta surat wasiat atau dokumen hibah jika ada.
3. Senaraikan semua harta: tanah dan rumah (geran atau hakmilik), akaun bank, simpanan Tabung Haji, KWSP, Amanah Saham, saham, kenderaan, perniagaan, emas, polisi takaful dan insurans, serta wang yang dipinjamkan kepada orang lain.
4. Senaraikan semua hutang: pinjaman perumahan dan kenderaan, kad kredit, hutang perniagaan, cukai, mas kahwin yang masih tertangguh kepada isteri, dan hutang peribadi kepada saudara atau rakan. Semak sama ada pinjaman perumahan dilindungi oleh MRTA atau MRTT.
5. Bayar kos jenazah dan hutang dahulu daripada harta si mati, sekadar yang munasabah, dan simpan resit setiap bayaran.
6. Kenal pasti wasiat. Wasiat kepada bukan waris dilaksanakan tidak melebihi satu pertiga baki harta selepas hutang. Wasiat kepada waris bergantung kepada persetujuan waris lain selepas kematian.
7. Selesaikan tuntutan harta sepencarian pasangan yang masih hidup sebelum pusaka dibahagi. Lihat Harta sepencarian.
8. Pilih laluan pentadbiran (lihat bahagian tiga laluan di bawah) dan failkan permohonan.

2Susunan syarak sebelum faraid

Faraid tidak dibahagi daripada jumlah kasar harta. Al-Quran menyebut bahagian setiap waris dan setiap kali menyusulinya dengan ungkapan sesudah dilaksanakan wasiat yang diwasiatkan atau sesudah dibayar hutang (Surah an-Nisa' 4:11 dan 4:12). Susunan yang diamalkan ialah:

1. Keluarkan harta yang bukan milik si mati: bahagian harta sepencarian pasangan, harta yang telah sah dihibahkan semasa hidup, harta amanah orang lain, dan bahagian rakan kongsi.
2. Kos pengurusan jenazah yang munasabah.
3. Hutang kepada manusia, termasuk mas kahwin tertangguh dan nafkah yang tertunggak. Nabi ﷺ menegaskan bahawa jiwa seorang mukmin tergantung dengan hutangnya sehingga hutang itu dilunaskan (Jami' at-Tirmidhi, Abwab al-Jana'iz).
4. Wasiat tidak melebihi satu pertiga baki. Ketika Sa'd bin Abi Waqqas r.a. ingin mewasiatkan sebahagian besar hartanya, Nabi ﷺ membenarkan satu pertiga dan bersabda bahawa satu pertiga itu pun banyak, dan meninggalkan waris dalam keadaan berkecukupan lebih baik daripada meninggalkan mereka meminta-minta (Sahih al-Bukhari, Kitab al-Wasaya; Sahih Muslim, Kitab al-Wasiyyah, Bab al-Wasiyyah bi al-Thuluth). Baginda juga bersabda bahawa tiada wasiat untuk waris (Sunan Abi Dawud, Kitab al-Wasaya; Jami' at-Tirmidhi, Abwab al-Wasaya).
5. Faraid ke atas baki terakhir. Lihat Faraid.

3Tiga laluan: siapa menguruskan apa

Bagi orang Islam, pentadbiran harta pusaka (mengumpul harta, membayar hutang, memindahkan hakmilik) diuruskan oleh badan sivil, manakala penentuan waris dan bahagian mengikut hukum syarak melibatkan Mahkamah Syariah. Laluan pentadbiran bergantung kepada jenis harta (ada tanah atau tidak), nilai keseluruhan pusaka, dan ada atau tidak wasiat yang melantik wasi.

(a) Pusaka kecil — Unit Pembahagian Pusaka, Jabatan Ketua Pengarah Tanah dan Galian (JKPTG). Di bawah Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 [Akta 98], pusaka kecil ialah pusaka yang mengandungi harta tak alih (tanah atau rumah), sama ada sahaja atau bersama harta alih, dan nilai keseluruhannya tidak melebihi had yang ditetapkan oleh Akta. Had itu pernah dinaikkan melalui pindaan Akta; pindaan tahun 2022 menaikkannya daripada RM2 juta kepada RM5 juta. Semak portal JKPTG untuk kedudukan semasa sebelum memfailkan. Waris memfailkan petisyen di Unit Pembahagian Pusaka daerah tempat harta berada; pegawai pembahagian pusaka akan mendengar waris dan mengeluarkan perintah pembahagian yang digunakan untuk memindahkan hakmilik tanah dan harta alih.

(b) Pentadbiran ringkas — Amanah Raya Berhad (ARB). Di bawah Akta Perbadanan Amanah Raya 1995 [Akta 532], ARB berkuasa mentadbir secara ringkas pusaka yang hanya mengandungi harta alih (wang bank, saham, unit amanah, kenderaan) dan bernilai tidak melebihi had yang ditetapkan di bawah Akta itu. Had ini juga berubah dari semasa ke semasa melalui pindaan atau perintah — tanya ARB tentang nilai semasa sebelum memohon. ARB mengeluarkan arahan atau surat yang membenarkan bank dan institusi melepaskan harta kepada waris.

(c) Probet dan surat kuasa mentadbir — Mahkamah Tinggi Sivil. Di bawah Akta Probet dan Pentadbiran 1959 [Akta 97], Mahkamah Tinggi mengeluarkan geran probet jika ada wasiat yang melantik wasi (pelaksana), atau surat kuasa mentadbir jika tiada wasiat atau tiada wasi. Laluan ini lazimnya digunakan bagi pusaka yang melebihi had pusaka kecil, pusaka harta alih yang melebihi had ARB, atau keadaan yang memerlukan perintah mahkamah. Ia lazimnya melibatkan peguam.

4Di mana Mahkamah Syariah masuk

Badan sivil mentadbir harta, tetapi soal hukum syarak ialah bidang Mahkamah Syariah. Bagi Wilayah Persekutuan, Mahkamah Tinggi Syariah mempunyai bidang kuasa di bawah Akta Pentadbiran Undang-Undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993 [Akta 505], s.46(2)(b), termasuk penentuan orang yang berhak kepada bahagian harta pusaka, harta sepencarian, wasiat dan hibah. Enakmen pentadbiran negeri mempunyai peruntukan yang selari. Prosedurnya diatur oleh Akta Tatacara Mal Mahkamah Syariah (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1998 [Akta 585] dan enakmen tatacara mal negeri.

• Sijil faraid atau perintah faraid. Dokumen ini menyenaraikan waris dan bahagian masing-masing. Mahkamah Tinggi Sivil dan Amanah Raya lazimnya memerlukannya sebelum harta dibahagi. Bagi pusaka kecil, pegawai pembahagian pusaka menentukan bahagian mengikut hukum syarak dalam prosiding di hadapannya, dan dalam keadaan tertentu merujuk persoalan kepada pihak berkuasa syariah. Tanya pejabat yang mengendalikan pusaka anda sama ada sijil faraid diperlukan.
• Harta sepencarian. Tuntutan balu atau duda dibuat di Mahkamah Syariah, dan bahagian yang diputuskan dikeluarkan dahulu daripada harta si mati. Maklumkan tuntutan ini kepada Unit Pembahagian Pusaka, ARB atau peguam pentadbir sebelum pembahagian.
• Pengesahan hibah. Jika si mati memberi harta secara hibah semasa hidup tetapi hakmilik belum dipindah, penerima mungkin perlu memohon pengesahan hibah supaya harta itu dikeluarkan daripada pusaka.
• Pengesahan wasiat. Pertikaian sama ada wasiat sah, melebihi satu pertiga, atau dibuat kepada waris diputuskan mengikut hukum syarak. Enakmen wasiat orang Islam wujud di sebahagian negeri.

Rekod dan status kes di Mahkamah Syariah dapat disemak melalui portal Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) dan sistem e-Syariah.

5KWSP, Tabung Haji, takaful dan insurans: penama bukan pemilik

Ramai waris terkejut apabila mengetahui bahawa penama tidak semestinya pemilik wang yang diterimanya. Perkara ini perlu diterangkan dengan berhati-hati sebab kedudukannya bergantung kepada skim, terma dan undang-undang yang mengawalnya.

• KWSP. Pandangan yang lazim dipegang bagi ahli beragama Islam ialah penama menerima simpanan sebagai wasi atau pemegang amanah, lalu mengagihkannya kepada waris mengikut faraid selepas hutang dan wasiat. Pandangan ini dikaitkan dengan keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan. Jika tiada penama, simpanan lazimnya dibayar melalui proses waris yang ditetapkan oleh KWSP. Sahkan dengan KWSP.
• Tabung Haji. Kedudukan penama dan cara tuntutan ditetapkan oleh Lembaga Tabung Haji. Tanya pejabat Tabung Haji tentang syarat semasa.
• Takaful keluarga. Peruntukan penamaan dalam Akta Perkhidmatan Kewangan Islam 2013 membezakan antara penama yang menerima sebagai penerima hibah (manfaat menjadi miliknya jika syarat hibah dipenuhi) dan penama yang menerima sebagai wasi (manfaat diagihkan mengikut faraid). Bentuk penamaan yang dipilih semasa hidup menentukan kedudukannya — semak borang penamaan sebenar dan tanya pengendali takaful.
• Insurans nyawa konvensional. Akta Perkhidmatan Kewangan 2013 mempunyai peruntukan penamaan yang tersendiri, dan kedudukan penama bagi pemegang polisi beragama Islam tidak semestinya sama dengan takaful. Tanya syarikat insurans tentang kedudukan penama dalam polisi berkenaan.

Jika anda penama yang menerima sebagai wasi, simpan rekod penerimaan dan pengagihan dengan teliti. Jika anda waris yang bukan penama, anda berhak bertanya tentang kedudukan wang itu dengan sopan dan melalui saluran rasmi.

6Akaun bersama, akaun dibekukan dan hakmilik tanah

Akaun bank yang dibekukan. Apabila bank dimaklumkan tentang kematian, akaun atas nama si mati lazimnya dibekukan. Wang di dalamnya dilepaskan kepada pentadbir yang sah apabila dokumen seperti perintah pembahagian, arahan ARB, geran probet atau surat kuasa mentadbir dikemukakan. Sesetengah bank mempunyai polisi untuk pengeluaran terhad bagi kos jenazah — tanya bank berkenaan; jangan anggap ia tersedia.

Akaun bersama. Kontrak bank mungkin membenarkan pemegang akaun yang masih hidup mengeluarkan baki. Namun dari sudut syarak, bahagian wang yang sebenarnya milik si mati tetap menjadi pusaka. Pemegang akaun bersama yang mengeluarkan wang itu memegangnya sebagai amanah untuk waris sehingga bahagian masing-masing ditentukan. Simpan bukti sumber wang dalam akaun itu jika ada pertikaian.

Tanah dan rumah. Hakmilik tidak berpindah secara automatik kepada waris. Tanah dipindahkan kepada waris di pejabat tanah berdasarkan perintah pembahagian Unit Pembahagian Pusaka atau perintah Mahkamah Tinggi. Beberapa perkara perlu disemak awal:

• Buat carian rasmi hakmilik untuk memastikan nama pemilik, sekatan kepentingan dan gadaian.
• Tanah Rizab Melayu dan tanah dengan sekatan tertentu hanya dapat dipindah kepada orang yang layak di bawah syarat tanah itu.
• Rumah yang masih dibiayai oleh bank memerlukan penyelesaian pinjaman atau tuntutan MRTA/MRTT sebelum atau bersama pemindahan.
• Pemilikan bersama dalam bahagian tidak terpecah antara banyak waris mungkin menyulitkan urusan masa depan; pertimbangkan persetujuan waris tentang siapa memegang tanah dan bagaimana yang lain diberi pampasan, dicatat dalam perintah yang sah.

7Keluarga poligami: semua balu dan semua anak ialah waris

Dalam keluarga poligami, kesilapan yang paling kerap ialah satu rumah tangga menguruskan pusaka seolah-olah rumah tangga yang lain tidak wujud. Hukum faraid tidak membezakan antara rumah tangga:

• Semua isteri yang masih dalam perkahwinan pada saat kematian ialah waris, termasuk isteri yang dalam idah talak raj'i. Bahagian isteri — satu perempat jika si mati tiada anak, satu perlapan jika ada anak (Surah an-Nisa' 4:12) — dikongsi sama rata antara semua balu.
• Semua anak daripada setiap isteri, termasuk anak daripada isteri yang telah diceraikan atau telah meninggal dunia, ialah waris dengan kedudukan yang sama. Anak lelaki mendapat dua kali bahagian anak perempuan (Surah an-Nisa' 4:11), tanpa mengira ibu mereka.
• Bekas isteri yang idahnya telah tamat bukan waris, tetapi dia mungkin mempunyai tuntutan lain seperti harta sepencarian atau mas kahwin tertangguh yang dibayar sebagai hutang.

Dokumen bagi setiap rumah tangga. Sediakan sijil nikah setiap isteri, sijil kelahiran setiap anak, dan kad pengenalan semua waris. Jika satu perkahwinan tidak didaftarkan, balu dan anak daripada perkahwinan itu mungkin perlu mendapatkan pengesahan nikah di Mahkamah Syariah terlebih dahulu. Lihat Nikah tidak rasmi.

Harta sepencarian setiap balu dinilai berasingan berdasarkan harta yang diperoleh dalam tempoh perkahwinan masing-masing dan sumbangan yang dibuktikan. Lihat juga Kematian suami dan hak balu dan Anak dalam keluarga poligami.

8Ke mana mendapatkan bantuan

• Unit Pembahagian Pusaka, JKPTG — pusaka kecil yang mengandungi tanah; pejabat di peringkat daerah atau negeri.
• Amanah Raya Berhad — pentadbiran ringkas harta alih, dan khidmat sebagai pentadbir atau wasi.
• Mahkamah Tinggi Sivil — geran probet dan surat kuasa mentadbir; lazimnya melalui peguam.
• Mahkamah Tinggi Syariah negeri, JKSM dan e-Syariah — sijil atau perintah faraid, harta sepencarian, pengesahan hibah, wasiat dan nikah.
• Jabatan Agama Islam Negeri (JAIN) dan pejabat mufti negeri — persoalan hukum faraid, wasiat dan penamaan.
• Jabatan Bantuan Guaman — bantuan guaman bagi mereka yang layak.

Bawa fail dokumen yang lengkap pada setiap lawatan. Satu salinan senarai harta, senarai hutang dan senarai waris yang dikemas kini menjimatkan banyak masa. Lihat juga Perpustakaan kes mahkamah dan Kewangan dua rumah.

Sumber & rujukan