Ilmu faraid keluarga: waris, bahagian, asabah, hijab, aul dan radd

1Asas faraid dan urutan sebelum harta dibahagi

Faraid (jamak faridah, bahagian yang ditetapkan) ialah ilmu pembahagian harta pusaka orang Islam. Asasnya tiga ayat Surah an-Nisa': ayat 11 (anak dan ibu bapa), ayat 12 (suami, isteri dan saudara seibu) dan ayat 176 (saudara seibu sebapa dan sebapa, dalam keadaan kalalah). Nabi ﷺ bersabda: berikan bahagian-bahagian faraid kepada ahlinya, dan apa yang berbaki adalah untuk lelaki yang paling hampir (Sahih al-Bukhari, Kitab al-Fara'id; Sahih Muslim, Kitab al-Fara'id, bab alhiqu al-fara'id bi ahliha).

Rukun faraid ada tiga: si mati (muwarrith), waris (warith) dan harta yang ditinggalkan (mauruth). Sebab mewarisi pula ialah nasab (pertalian darah), perkahwinan yang sah, dan wala'.

Faraid tidak dibahagikan daripada semua harta yang tercatat atas nama si mati. Urutannya:

1. Keluarkan harta sepencarian pasangan yang masih hidup — bahagian itu memang bukan milik si mati. Lihat Harta sepencarian.
2. Belanja pengurusan jenazah yang munasabah.
3. Hutang — termasuk hutang kepada manusia (pinjaman, mas kahwin yang belum dibayar) dan hutang kepada Allah seperti zakat yang tertunggak.
4. Wasiat yang sah, tidak melebihi satu pertiga baki, kepada bukan waris (an-Nisa' 4:11-12 menyebut "selepas wasiat dan hutang").
5. Baki itulah pusaka yang dibahagi secara faraid.

2Syarat dan halangan mewarisi

Tiga syarat mesti dipenuhi:

• Kematian si mati dipastikan — sama ada kematian sebenar, atau kematian yang diisytiharkan oleh mahkamah bagi orang yang hilang (kematian hukmi).
• Waris masih hidup pada saat si mati meninggal, walaupun hanya seketika. Jika dua orang meninggal dalam satu kemalangan dan tidak diketahui siapa yang dahulu, mereka tidak saling mewarisi; harta setiap seorang pergi kepada waris masing-masing yang hidup.
• Hubungan diketahui — sebab dan darjah pertalian antara waris dengan si mati dapat dibuktikan.

Dua halangan yang relevan hari ini:

• Berlainan agama. Nabi ﷺ bersabda: orang Islam tidak mewarisi orang kafir dan orang kafir tidak mewarisi orang Islam (Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim, Kitab al-Fara'id). Ini termasuk ibu bapa bukan Islam kepada seorang mualaf, dan pasangan bukan Islam. Wasiat dalam had satu pertiga atau hibah semasa hidup kepada mereka tetap dibenarkan.
• Membunuh. Pembunuh tidak mewarisi orang yang dibunuhnya (Sunan at-Tirmizi, Kitab al-Fara'id, bab pembatalan pusaka pembunuh; juga Sunan Ibn Majah). At-Tirmizi sendiri menyatakan sanadnya tidak sahih, tetapi para ulama beramal dengan maksudnya. Mazhab Syafie mengambil maksudnya secara luas: apa-apa bentuk pembunuhan, termasuk yang tidak sengaja, menghalang pusaka.

Siapa yang bukan waris walaupun rapat: anak angkat dan anak tiri (Surah al-Ahzab 33:4-5 memisahkan anak angkat daripada nasab); bekas isteri yang talaknya sudah ba'in; dan anak tidak sah taraf terhadap lelaki yang dikaitkan dengannya — anak itu bernasab dan mewarisi melalui ibunya. Untuk mereka, jalannya ialah hibah atau wasiat.

3Ashab al-furud dan bahagian tetap mereka

Ashab al-furud ialah waris yang bahagiannya disebut dengan angka oleh al-Quran atau sunnah: 1/2, 1/4, 1/8, 2/3, 1/3 dan 1/6. Mereka menerima bahagian terlebih dahulu. Istilah penting dalam senarai di bawah ialah far' warith, iaitu keturunan yang mewarisi: anak lelaki, anak perempuan, dan cucu (lelaki atau perempuan) melalui anak lelaki. Cucu melalui anak perempuan bukan far' warith.

Dalam ayat 11, prinsip bahagian lelaki menyamai dua bahagian perempuan terpakai pada anak dan saudara yang menjadi asabah bersama. Ia berkait dengan tanggungan: lelaki memikul nafkah keluarga dan mahar, manakala harta perempuan kekal miliknya sendiri. Dalam saudara seibu, lelaki dan perempuan menerima sama.

4Asabah dan hijab

Asabah ialah waris yang mengambil baki selepas ashab al-furud, atau seluruh harta jika tiada ashab al-furud. Ada tiga jenis:

• Asabah bi nafsih (dengan sendirinya) — waris lelaki yang tiada perempuan di antara dia dengan si mati. Urutannya: anak lelaki, cucu lelaki melalui anak lelaki, bapa, datuk, saudara lelaki seibu sebapa, saudara lelaki sebapa, anak saudara lelaki (seibu sebapa, kemudian sebapa), bapa saudara sebelah bapa (seibu sebapa, kemudian sebapa), dan sepupu lelaki sebelah bapa. Yang lebih hampir menghalang yang lebih jauh.
• Asabah bil ghair (dengan orang lain) — anak perempuan bersama anak lelaki, cucu perempuan bersama cucu lelaki, dan saudara perempuan bersama saudara lelaki yang sama kedudukan (seibu sebapa dengan seibu sebapa, sebapa dengan sebapa). Mereka berkongsi baki dengan nisbah lelaki dua, perempuan satu (an-Nisa' 4:11, 4:176).
• Asabah ma'al ghair (bersama orang lain) — saudara perempuan seibu sebapa atau sebapa yang bersama anak atau cucu perempuan. Dalilnya keputusan Nabi ﷺ yang diriwayatkan oleh Ibn Mas'ud: anak perempuan 1/2, cucu perempuan 1/6, dan baki kepada saudara perempuan (Sahih al-Bukhari, Kitab al-Fara'id, bab pusaka cucu perempuan bersama anak perempuan).

Hijab ialah halangan oleh waris yang lebih hampir. Hijab hirman menghalang sepenuhnya; hijab nuqsan mengurangkan bahagian. Hijab berbeza daripada halangan di bahagian 2: orang yang terhalang oleh hijab tetap seorang waris, cuma terlindung pada kes itu. Dalam mazhab Syafie, datuk tidak menghalang saudara seibu sebapa atau sebapa; mereka berkongsi mengikut kaedah khusus (muqasamah) — mazhab Hanafi berpandangan sebaliknya.

5'Aul, radd dan dhawil arham

'Aul berlaku apabila jumlah bahagian tetap melebihi satu. Penyelesaiannya ialah menaikkan penyebut (asal masalah) supaya semua waris dikurangkan secara berkadar. Kaedah ini mula diputuskan pada zaman Saidina Umar dengan persetujuan para sahabat dan diterima oleh jumhur, termasuk mazhab Syafie; Ibn Abbas berbeza pendapat. Hanya asal masalah 6 (naik kepada 7, 8, 9 atau 10), 12 (naik kepada 13, 15 atau 17) dan 24 (naik kepada 27) mengalami 'aul. Contoh terkenal ialah al-Minbariyyah: isteri, ibu, bapa dan dua anak perempuan — 3 + 4 + 4 + 16 = 27 daripada asal 24.

Radd ialah keadaan sebaliknya: bahagian tetap tidak menghabiskan harta dan tiada asabah. Di sini mazhab Syafie mempunyai dua lapisan pandangan yang perlu dibezakan dengan teliti:

• Pandangan klasik (Imam asy-Syafie dan ashab terawal). Baki tidak diradd kepada ashab al-furud, dan dhawil arham (kerabat yang bukan ashab al-furud dan bukan asabah, seperti cucu melalui anak perempuan, bapa saudara sebelah ibu, dan ibu saudara) tidak mewarisi. Baki diserahkan kepada Baitulmal untuk kepentingan umat Islam.
• Pandangan ulama Syafie terkemudian. Apabila Baitulmal tidak tersusun dengan baik (lam yantazim amr baitil mal), baki diradd kepada ashab al-furud selain suami atau isteri, mengikut nisbah bahagian mereka. Jika tiada ashab al-furud selain pasangan, harta pergi kepada dhawil arham. Imam an-Nawawi mencatat bahawa inilah fatwa ulama terkemudian (Minhaj at-Talibin, Kitab al-Fara'id).

Amalan di Malaysia boleh berbeza antara negeri. Baitulmal di bawah Majlis Agama Islam Negeri wujud sebagai institusi, dan sama ada baki diserahkan kepada Baitulmal atau diradd kepada ashab al-furud selain pasangan bergantung kepada fatwa yang diwartakan dan amalan Mahkamah Syariah di negeri itu. Jangan andaikan satu jawapan untuk semua negeri; kedudukan bagi kes tertentu ditentukan oleh Mahkamah Syariah yang mengeluarkan sijil faraid.

6Contoh pengiraan

Semua contoh mengandaikan harta sepencarian, belanja jenazah, hutang dan wasiat sudah diselesaikan, dan amaun ringgit ialah angka andaian untuk memudahkan bacaan.

Contoh 1 — suami meninggal: dua isteri, ibu, seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan. Bapa sudah meninggal. Isteri-isteri berkongsi 1/8 (ada anak); ibu 1/6 (ada anak); baki kepada anak-anak sebagai asabah bil ghair, 2:1. Asal masalah 24: isteri 3, ibu 4, baki 17. Oleh sebab 3 tidak dapat dibahagi dua dan 17 tidak dapat dibahagi tiga, asal masalah didarab 6 (tashih) menjadi 144. Saudara si mati terhalang oleh anak lelaki.

Contoh 2 — isteri meninggal: suami, bapa dan dua anak perempuan. Suami 1/4 (ada anak); bapa 1/6 dan asabah (hanya anak perempuan); dua anak perempuan 2/3. Asal 12: 3 + 2 + 8 = 13. Bahagian melebihi harta, maka berlaku 'aul kepada 13. Bapa tidak mendapat apa-apa sebagai asabah sebab tiada baki.

Contoh 3 — suami meninggal: dua isteri, seorang anak perempuan dan ibu, tanpa sebarang asabah. Isteri 1/8, anak perempuan 1/2, ibu 1/6: 3 + 12 + 4 = 19 daripada 24, baki 5. Ini kes radd. Jika ada asabah, walaupun bapa saudara atau sepupu, dia mengambil 5/24 itu dan radd tidak timbul.

7Faraid dalam keluarga poligami

• Semua isteri berkongsi satu bahagian. Seorang, dua, tiga atau empat isteri — semuanya berkongsi 1/4 (tiada far' warith) atau 1/8 (ada far' warith) sama rata (an-Nisa' 4:12). Isteri pertama tidak mendapat lebih sebab lebih lama berkahwin, dan isteri yang tidak mempunyai anak tetap menerima 1/8 yang dikongsi jika suami mempunyai anak dengan isteri lain. Lihat Faraid.
• Anak setiap isteri mewarisi sama rata. Semua anak suami adalah far' warith yang sama; bahagian ditentukan oleh jantina, bukan oleh siapa ibunya. Tiada pembahagian "separuh untuk rumah pertama, separuh untuk rumah kedua". Lihat Anak dalam poligami.
• Anak tidak mewarisi daripada ibu tiri, dan ibu tiri tidak mewarisi daripada anak tiri. Apabila seorang isteri meninggal, pusakanya pergi kepada suami, anak-anaknya sendiri dan keluarganya — bukan kepada madunya atau anak-anak madunya.
• Isteri dalam idah talak raj'i mewarisi. Jika suami meninggal sebelum idah raj'i tamat, isteri itu masih dikira isteri dan berkongsi bahagian isteri (begitu juga sebaliknya). Selepas idah raj'i tamat, atau jika talaknya ba'in, menurut pandangan muktamad mazhab Syafie dia tidak mewarisi. Lihat Idah & rujuk.
• Harta sepencarian setiap isteri dikira berasingan sebelum faraid, mengikut sumbangan dalam tempoh perkahwinan masing-masing.

8Kesilapan lazim di Malaysia dan langkah seterusnya

• Membahagi faraid sebelum harta sepencarian dituntut. Bahagian pasangan yang menyumbang wajib dikeluarkan dahulu; membetulkan pembahagian yang sudah selesai jauh lebih sukar.
• Menganggap penama ialah pemilik. Menurut keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan, penama Muslim bagi simpanan seperti KWSP menerima wang itu sebagai wasi (pemegang amanah) untuk dibahagi mengikut faraid, bukan untuk dirinya. Bagi takaful, peruntukan penamaan dalam Akta Perkhidmatan Kewangan Islam 2013 membezakan penama sebagai penerima hibah dengan penama sebagai wasi — semak borang penamaan anda.
• Hibah yang tidak sempurna. Hibah sah apabila ada ijab, kabul dan penyerahan (qabd). Hibah yang hanya diniatkan atau belum diserahkan (belum ada qabd) tidak sempurna, dan harta itu kekal sebagai pusaka. Hibah yang dibuat ketika sakit yang membawa maut (marad al-maut) pula, dalam mazhab Syafie, dihukum seperti wasiat dan tertakluk kepada had 1/3 serta persetujuan waris.
• Wasiat melebihi 1/3 atau kepada waris. Nabi ﷺ menetapkan had satu pertiga (Sahih al-Bukhari, Kitab al-Wasaya; Sahih Muslim, Kitab al-Wasiyyah; riwayat Sa'd bin Abi Waqqas) dan tiada wasiat untuk waris (Sunan Abi Dawud dan Sunan at-Tirmizi, Kitab al-Wasaya). Dalam mazhab Syafie, wasiat yang melebihi had itu sah hanya jika waris lain bersetuju selepas kematian.
• Bertangguh bertahun-tahun. Jika waris pula meninggal, kes menjadi munasakhat (pusaka berlapis) yang jauh lebih rumit.
• Memberi anak angkat atau cucu melalui anak perempuan bahagian "faraid". Mereka bukan waris dalam keadaan biasa; lindungi mereka melalui hibah atau wasiat.

Langkah pentadbiran diterangkan dalam Urus pusaka. Ringkasnya: perakuan atau sijil faraid dikeluarkan oleh Mahkamah Syariah negeri (bagi Wilayah Persekutuan, bidang kuasa Mahkamah Tinggi Syariah di bawah Akta 505 s.46(2)(b), dengan tatacara di bawah Akta 585). Pusaka kecil yang mengandungi tanah ditadbir oleh Unit Pembahagian Pusaka, Jabatan Ketua Pengarah Tanah dan Galian, di bawah Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 [Akta 98]; Amanah Raya Berhad menguruskan pentadbiran ringkas harta alih tertentu di bawah Akta Perbadanan Amanah Raya 1995 [Akta 532]; pusaka yang lain dipohon di Mahkamah Tinggi Sivil di bawah Akta Probet dan Pentadbiran 1959 [Akta 97]. Had nilai bagi setiap saluran ditetapkan oleh undang-undang dan telah dipinda dari semasa ke semasa — semak angka terkini di laman rasmi agensi itu.

Sumber & rujukan