Kadar nafkah: cara ia dinilai, dituntut dan dilaksanakan

1Nafkah ialah hutang, bukan budi

Nafkah isteri meliputi makanan, pakaian, tempat tinggal, perubatan asas dan keperluan munasabah lain yang ma'ruf, iaitu wajar mengikut kebiasaan. "Hendaklah orang yang mampu memberi nafkah menurut kemampuannya; dan sesiapa yang rezekinya disempitkan, hendaklah dia memberi nafkah daripada apa yang Allah berikan kepadanya" (Surah at-Talaq 65:7). Ayat sebelumnya menyuruh suami menempatkan mereka menurut kemampuannya tanpa menyusahkan mereka (65:6), dan Surah al-Baqarah 2:233 menetapkan ukurannya ma'ruf dan tidak melebihi kemampuan.

Nafkah bukan ihsan yang boleh ditarik apabila suami marah:

• Hind binti 'Utbah mengadu Abu Sufyan kedekut dan tidak memberinya nafkah yang mencukupi untuknya dan anak-anaknya. Nabi صلى bersabda: "Ambillah apa yang mencukupi untukmu dan anak-anakmu secara yang sepatutnya" (Sahih al-Bukhari 5364).
• Ditanya tentang hak isteri, baginda menjawab: "Engkau memberinya makan apabila engkau makan, memberinya pakaian apabila engkau berpakaian..." (Sunan Abu Dawud 2142; hasan sahih).
• Mahkamah boleh memerintahkan seorang lelaki membayar nafkah kepada isteri atau bekas isterinya, tertakluk kepada Hukum Syarak (Akta 303 s.59(1)).
• Tunggakan nafkah tidak bercagar boleh dituntut sebagai hutang (s.69(1)) — "hutang" di situ bukan kiasan. Sebaliknya nafkah di bawah perintah mahkamah tidak boleh diserah hak atau disita bagi apa-apa hutang (s.68): pemiutang suami tidak boleh mengambilnya.
• Pengecualiannya: isteri tidak berhak mendapat nafkah ketika nusyuz, tertakluk kepada Hukum Syarak dan pengesahan mahkamah, dan dia terhenti daripada nusyuz sebaik dia bertaubat serta mematuhi kehendak suami yang sah (s.59(2)–(3)). Tuduhan di mulut suami bukan keputusan — lihat Nusyuz.

2Bagaimana kadar dinilai — dan mengapa tiada kadar rasmi

Akta 303 s.61 satu ayat sahaja, dan tanpa sebarang angka: dalam menentukan amaun nafkah yang kena dibayar, mahkamah hendaklah mengasaskan penilaiannya terutamanya kepada kemampuan dan keperluan pihak-pihak, dengan mengambil perhatian nisbah nafkah itu kepada pendapatan orang yang terhadapnya perintah itu dibuat.

Maka kemampuan suami ialah titik mula, bukan harapan isteri; keperluan isteri mesti dibuktikan, bukan diandaikan; dan kerana nafkah dinilai sebagai nisbah kepada pendapatan, suami berpendapatan kecil tidak terlepas sama sekali, dan suami berpendapatan besar tidak terlepas dengan jumlah kecil. Di sekelilingnya ada tiga alat: cagaran melalui pemegang amanah (s.62), penyelesaian sekali gus yang perlu kelulusan mahkamah (s.63), dan pengubahan perintah apabila keadaan berubah secara material (s.66).

3Khilaf fuqaha: kemampuan suami atau kecukupan isteri?

Fuqaha sepakat nafkah isteri itu wajib, tetapi berbeza tentang ukuran kadarnya. Di bawah ialah pendapat masyhur setiap mazhab; dalam setiap mazhab pun ada pandangan lain.

• Syafi'i — ukurannya keadaan suami: mampu, sederhana atau susah, berdalilkan 65:7. Fuqaha Syafi'i terdahulu malah menetapkannya dalam sukatan makanan asasi (mudd) sehari mengikut tiga tahap itu — ijtihad zamannya, bukan kadar yang dipakai hari ini.
• Hanafi — ukurannya kecukupan (kifayah) isteri, dinilai dengan mengambil kira keadaan kedua-dua pihak, bukan sukatan tetap.
• Hanbali — juga berpaksikan kecukupan isteri dengan mengambil kira keadaan kedua-dua pihak.
• Maliki — keadaan kedua-dua pihak dan 'urf setempat.

Perbezaan ini menentukan sama ada isteri daripada keluarga senang boleh menuntut taraf lamanya daripada suami yang susah. Akta 303 s.61 merangkum kedua-dua sudut, dan itulah sebabnya hujah di mahkamah syariah Malaysia selalunya bukan tentang mazhab, tetapi tentang bukti. Lihat Mazhab.

4Tiga jenis nafkah yang berlainan

Banyak salah faham berpunca daripada mencampurkan tiga perkara yang asas dan tempohnya berbeza.

5Nafkah tertunggak: hutang yang tidak terhapus kerana isteri tidak meminta

Di dalam rumah, perkara ini paling kerap diputuskan secara salah: "sudah lama, lupakan sahaja". Undang-undang tidak berkata begitu.

Akta 303 s.69(1): tunggakan nafkah tidak bercagar boleh dituntut sebagai hutang daripada pihak yang gagal membayar; jika terakru sebelum perintah penerimaan dibuat terhadapnya ia boleh dibuktikan dalam kebankrapannya; dan jika terakru sebelum kematiannya ia menjadi hutang daripada harta pusakanya. s.69(2): tunggakan yang terakru sebelum kematian orang yang berhak boleh dituntut oleh wakil diri yang sah bagi orang itu, dan s.77 memakaikan s.69 kepada perintah nafkah anak. Jadi kebankrapan atau kematian suami tidak memadamkan tunggakan — ia hutang pusaka yang perlu dijelaskan sebelum pembahagian faraid — dan kematian isteri pun tidak memadamkannya.

Diamnya isteri bukan pelepasan hak. Tiada apa-apa dalam s.69 yang menjadikan tunggakan terhapus kerana tidak dituntut lebih awal. Yang hilang kerana lewat ialah bukti, bukan hak — resit hilang, penyata bank melepasi tempoh simpanan, saksi lupa.

Bezakan dua jenis tuntutan:

• Tunggakan perintah — nafkah sudah diperintahkan tetapi tidak dibayar. Jatuh terus di bawah s.69 sebagai hutang, dan dibawa sebagai pelaksanaan perintah.
• Nafkah tertunggak yang belum pernah diperintahkan (nafkah madiyah) — dituntut di bawah s.59(1), yang meliputi "isteri atau bekas isteri", dengan kadarnya dinilai di bawah s.61. Di sinilah khilaf masuk: pendapat masyhur Syafi'i dan Hanbali menganggapnya hutang yang tidak luput dengan berlalunya masa, manakala pendapat masyhur Hanafi hanya mengiktiraf nafkah tempoh lalu jika ada perintah hakim (qada') atau persetujuan kedua pihak sebelum itu.

Secara amali: fail tuntutan di Mahkamah Syariah yang mempunyai bidang kuasa, biasanya di tempat kediaman, berserta dokumen dan bukti di bahagian seterusnya. Pegawai kaunter akan menyatakan borang dan fi — ia berbeza antara negeri, jadi jangan bergantung kepada nombor borang yang disebut orang lain.

6Apabila dia tidak membayar: penguatkuasaan

Perintah nafkah bukan nasihat. Akta 303 s.132 memperuntukkan bahawa jika ada kegagalan yang sengaja mematuhi perintah yang menghendaki pembayaran sesuatu amaun, mahkamah yang membuat perintah itu boleh — tanpa menjejaskan hak orang berkepentingan melaksanakan perintah di bawah Akta ini atau undang-undang lain:

• melevi amaun yang kena dibayar dengan cara yang diperuntukkan bagi melevi denda yang dikenakan oleh mahkamah (s.132(1)); atau
• memenjarakan orang yang sengaja gagal mematuhi perintah — bagi bayaran bulanan, tidak melebihi satu bulan bagi setiap bulan bayaran yang tertunggak (s.132(2)(a)); dalam hal lain, tidak melebihi satu tahun (s.132(2)(b)).

• Cagaran — s.62 bagi nafkah isteri dan s.74 bagi nafkah anak; kegagalan meletakhakkan harta kepada pemegang amanah di bawah s.74 boleh dihukum sebagai penghinaan mahkamah (s.74(2)).
• Kesalahan — gagal memberi keadilan yang sepatutnya kepada isteri menurut Hukum Syarak ialah kesalahan (s.128), demikian juga menganiayai isteri atau menipunya tentang hartanya, dan mahkamah boleh memerintahkan pampasan (s.127). Kedua-duanya boleh dihukum denda atau pemenjaraan sehingga enam bulan atau kedua-duanya.
• Fasakh — kegagalan atau kecuaian menyediakan nafkah selama tiga bulan ialah salah satu alasan pembubaran perkahwinan atau fasakh (s.52(1)(b)). Lihat Talak.
• Poligami tanpa kebenaran — sesiapa yang berkahwin bertentangan dengan s.23(1) hendaklah membayar serta-merta keseluruhan mas kahwin dan pemberian kepada isteri yang ada, dan jika tidak dibayar ia boleh dituntut sebagai hutang (s.23(7)).

7Bukti yang perlu dibawa

Oleh kerana s.61 mengikat penilaian kepada kemampuan dan keperluan, bukti terbahagi dua: bukti pendapatan dia, dan bukti perbelanjaan anda.

8Lakukan dan elakkan

Dua lajur ini ditujukan kepada kedua-dua pihak, dan tidak mengandaikan bahawa pihak yang bersalah sudah tentu si suami.

9Di mana mendapatkan bantuan

• Mahkamah Syariah negeri — kaunter khidmat nasihat menerangkan borang, fi dan bidang kuasa bagi tuntutan nafkah dan tunggakan. Anda tidak memerlukan peguam untuk memfailkan tuntutan.
• Majlis sulh — perdamaian yang diuruskan pegawai sulh mahkamah; banyak kes nafkah selesai di sini lebih cepat daripada perbicaraan penuh, dan hasilnya boleh direkodkan sebagai perintah.
• Bantuan Guaman Syarie — bahagian bantuan guaman syarie negeri atau di bawah Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM), bagi pemohon yang berkelayakan.
• Peguam syarie berdaftar — khususnya bagi tunggakan bertahun atau pelaksanaan terhadap harta.
• Jabatan agama Islam negeri dan pejabat agama daerah — kaunseling dan rujukan. Lihat Kaunseling.
• Talian Kasih 15999 — talian bantuan kebajikan dan keluarga, 24 jam.
• Keganasan rumah tangga — hubungi 999. Penahanan nafkah yang disertai ugutan atau kawalan paksaan boleh menjadi perkara di bawah Akta Keganasan Rumah Tangga 1994 (Akta 521), berasingan daripada tuntutan nafkah.

Sumber & rujukan