Talak, khuluk, fasakh dan bentuk-bentuk perceraian

1Rukun talak dan lafaznya

Talak ialah melepaskan ikatan perkahwinan dengan lafaz tertentu. Allah membenarkannya sebagai jalan terakhir, bukan pilihan pertama: "Talak (yang boleh dirujuk) itu dua kali; selepas itu boleh rujuk dengan cara yang baik atau melepaskan dengan cara yang baik" (Surah al-Baqarah 2:229).

Menurut mazhab Syafi'i, rukun talak ada lima:

1. Suami yang menjatuhkan — baligh, berakal dan dengan kehendak sendiri (bukan dipaksa).
2. Isteri — yang masih dalam ikatan perkahwinan, termasuk yang sedang dalam idah talak raj'i.
3. Sighah (lafaz) — ucapan, tulisan atau isyarat orang bisu yang difahami.
4. Qasad — sengaja melafazkan perkataan itu (bukan tersasul atau menyebut nama orang lain).
5. Wilayah — suami mempunyai kuasa ke atas isteri tersebut.

2Talak sunni dan talak bid'i

Dari segi waktu, ulama membahagikan talak kepada:

• Talak sunni — dijatuhkan ketika isteri dalam keadaan suci yang belum disetubuhi, satu talak sahaja. Ini cara yang selaras dengan firman Allah: "ceraikanlah mereka pada waktu mereka dapat memulakan idahnya" (Surah al-Talaq 65:1).
• Talak bid'i — dijatuhkan ketika isteri sedang haid atau nifas, atau dalam suci yang telah disetubuhi. Hukumnya haram dan berdosa.
• Bukan sunni dan bukan bid'i — bagi isteri yang belum disetubuhi, yang hamil, yang belum haid atau yang telah putus haid.

Dalam hadith Ibn Umar yang menceraikan isterinya ketika haid, Rasulullah SAW menyuruhnya merujuk isterinya (Sahih al-Bukhari 5251; Sahih Muslim 1471). Jumhur ulama empat mazhab berpendapat talak bid'i tetap jatuh walaupun berdosa; Ibn Taymiyyah dan Ibn al-Qayyim berpendapat ia tidak jatuh.

3Talak raj'i dan talak ba'in

Dari segi kesannya, talak terbahagi kepada dua:

4Talak tiga dengan satu lafaz

Jika suami berkata "Aku ceraikan engkau dengan talak tiga" dalam satu majlis, terdapat dua pendapat utama:

5Talak melalui mesej, telefon dan ketika marah

Mesej, e-mel dan telefon. Talak secara tulisan termasuk kinayah dalam mazhab Syafi'i — ia jatuh jika suami berniat talak. Talak melalui panggilan telefon dengan lafaz sarih adalah sama seperti lafaz bersemuka. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia telah memutuskan bahawa talak melalui SMS adalah sah jika dapat dibuktikan di Mahkamah Syariah. Isu yang biasa timbul ialah pembuktian: siapa yang benar-benar menghantar mesej itu dan apakah niatnya.

Ketika marah. Hadith "Tiada talak dan tiada pembebasan hamba dalam keadaan ighlaq" (riwayat Abu Dawud dan Ibn Majah; dinilai hasan oleh sebahagian ulama) menjadi asas perbincangan. Ringkasan pendapat ulama:

• Marah biasa yang masih sedar apa yang dikatakan — talak jatuh menurut keempat-empat mazhab. Hampir setiap talak berlaku ketika marah.
• Marah melampau sehingga hilang kesedaran dan tidak tahu apa yang diucapkan — talak tidak jatuh, seperti orang gila.
• Peringkat pertengahan — sedar tetapi tidak dapat mengawal diri: Ibn al-Qayyim berpendapat tidak jatuh; ramai ulama lain berpendapat jatuh. Mahkamah akan menilai keterangan.

6Khuluk (tebus talak)

Khuluk ialah perceraian atas permintaan isteri dengan bayaran (iwad) kepada suami, biasanya memulangkan mahar. Dalilnya Surah al-Baqarah 2:229: "maka tiada dosa atas keduanya tentang bayaran yang (diberikan oleh isteri) untuk menebus dirinya", dan hadith isteri Thabit bin Qais yang diperintahkan memulangkan kebunnya lalu Rasulullah SAW menyuruh Thabit menceraikannya (Sahih al-Bukhari 5273).

• Dalam mazhab Syafi'i (qaul jadid), khuluk ialah talak ba'in dan dikira dalam bilangan talak. Pendapat masyhur mazhab Hanbali (dan qaul qadim Syafi'i) menganggapnya fasakh yang tidak mengurangkan bilangan talak, selagi tidak dengan lafaz atau niat talak.
• Suami tidak boleh rujuk; perkahwinan semula memerlukan akad baharu.
• Suami dilarang menyusahkan isteri supaya dia terpaksa menebus diri (Surah al-Nisa' 4:19).

Di Malaysia, jika suami bersetuju, mahkamah merekodkan perceraian dan menilai jumlah tebusan; jika tidak bersetuju, mahkamah boleh merujuk kepada proses hakam (Akta 303 s.49 dan peruntukan setara dalam enakmen negeri).

7Fasakh — pembubaran oleh mahkamah

Fasakh ialah pembubaran perkahwinan oleh hakim atas permohonan isteri (atau suami) kerana sebab yang dibenarkan syarak. Ia tidak dikira sebagai bilangan talak. Antara alasan yang diperuntukkan dalam Akta 303 s.52 dan enakmen negeri:

• Tempat tinggal suami tidak diketahui melebihi satu tahun.
• Suami cuai atau gagal memberi nafkah selama tiga bulan.
• Suami dipenjara tiga tahun atau lebih.
• Suami gagal menunaikan kewajipan perkahwinan (nafkah batin) tanpa sebab munasabah selama satu tahun.
• Suami mati pucuk, gila, atau menghidap penyakit yang memudaratkan.
• Suami menganiaya isteri — termasuk menyakiti tubuh badan, menghina, memaksa hidup cara tidak bermoral, atau melupuskan harta isteri.
• Jika suami mempunyai lebih daripada seorang isteri, tidak melayaninya secara adil mengikut hukum syarak.
• Apa-apa alasan lain yang diiktiraf hukum syarak.

8Li'an, zihar dan ila'

Tiga bentuk ini dibincangkan secara khusus dalam al-Quran:

9Prosedur perceraian di Malaysia

Undang-undang keluarga Islam di Malaysia ialah bidang kuasa negeri. Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 (Akta 303) dan enakmen negeri mempunyai struktur yang hampir sama:

1. Permohonan cerai difailkan di Mahkamah Syariah (Akta 303 s.47).
2. Mahkamah memanggil pihak yang satu lagi. Jika kedua-dua bersetuju, mahkamah boleh membenarkan suami melafazkan talak di hadapan mahkamah.
3. Jika tidak bersetuju, kes dirujuk kepada Jawatankuasa Pendamai; jika masih gagal, mahkamah boleh melantik hakam daripada keluarga kedua-dua pihak (Surah al-Nisa' 4:35; Akta 303 s.48).
4. Perceraian didaftarkan dan sijil cerai dikeluarkan.
5. Tuntutan sampingan: nafkah idah, mut'ah, harta sepencarian, hadhanah dan nafkah anak.

10Sulh, hakam dan hak selepas perceraian

Sebelum bercerai — sulh dan hakam. Al-Quran menetapkan pendamaian sebelum perpisahan: lantik dua pendamai, seorang dari keluarga suami dan seorang dari keluarga isteri (Surah an-Nisa' 4:35). Di Malaysia, Mahkamah Syariah melaksanakannya melalui pegawai sulh dan, jika perlu, hakam. Kedua-duanya percuma.

"Talak itu dua kali. Selepas itu — sama ada mengekalkan dengan cara yang baik, atau melepaskan dengan ihsan." (Surah al-Baqarah 2:229) Al-Quran tidak membenarkan rumah tangga yang dikekalkan untuk menyeksa.

Hak selepas perceraian — di Malaysia, butiran dan kadarnya mengikut undang-undang keluarga Islam negeri:

Sumber & rujukan