Mengurus giliran: panduan praktikal jadual poligami

1Asas fiqh yang mesti dipegang dahulu

Giliran (al-qasm) ialah pembahagian masa bermalam yang sama rata antara isteri. Ia wajib kerana perintah berlaku adil dalam Surah an-Nisa' 4:3, dan amaran Nabi ﷺ terhadap suami yang condong kepada seorang isteri: "Sesiapa yang mempunyai dua isteri lalu dia condong kepada salah seorang daripada mereka, dia datang pada hari kiamat dalam keadaan sebelah badannya senget" (Sunan Abu Dawud 2133; sahih menurut al-Albani).

Huraian fiqh penuh ada di halaman Fiqh poligami. Halaman ini menumpukan cara melaksanakannya. Prinsip ringkas (mazhab Syafi'i sebagai asas):

• Yang wajib disamakan ialah masa bermalam, bukan perasaan dan bukan kekerapan persetubuhan (Surah an-Nisa' 4:129).
• Unit asas ialah malam; siang mengikut malam. Bagi suami yang bekerja malam, unit asasnya ialah siang.
• Paling kurang satu malam bagi setiap isteri. Lebih daripada tiga malam setiap pusingan memerlukan reda semua isteri (Syafi'i).
• Urutan giliran ditentukan dengan undian atau persetujuan, bukan pilihan suami semata-mata.
• Isteri yang sakit, haid atau nifas tetap berhak mendapat giliran, kerana tujuannya kebersamaan, bukan persetubuhan.

2Model jadual giliran

Tiada satu model yang wajib. Pilih yang paling sesuai dengan jarak rumah, kerja dan anak-anak, asalkan setiap isteri mendapat tempoh yang sama dalam setiap pusingan.

3Isteri baharu: malam permulaan

Anas bin Malik r.a. berkata: "Termasuk sunnah: apabila seorang lelaki berkahwin dengan gadis sedangkan dia mempunyai isteri, dia tinggal bersamanya tujuh malam, kemudian membahagikan giliran; dan apabila dia berkahwin dengan janda, dia tinggal bersamanya tiga malam, kemudian membahagikan giliran" (Sahih al-Bukhari 5213; Sahih Muslim 1461).

• Malam permulaan ini tidak diganti kepada isteri sedia ada (Syafi'i, Maliki, Hanbali). Mazhab Hanafi berpendapat isteri baharu tiada keistimewaan, dan tempoh itu dikira dalam giliran.
• Jika isteri janda memilih tujuh malam, semua tujuh malam itu perlu diganti kepada isteri lain (berdasarkan kisah Ummu Salamah r.a., Sahih Muslim 1460).
• Praktikal: maklumkan tarikh akad dan tempoh malam permulaan kepada isteri sedia ada lebih awal. Tetapkan tarikh pusingan biasa bermula semula, dan siapa yang mendapat giliran pertama selepas itu (undian).
• Urusan rumah lain — bil, kecemasan anak, nafkah — mesti terus berjalan sepanjang tempoh ini.

4Musafir, kerja luar dan luar negara

Aisyah r.a. meriwayatkan bahawa apabila Rasulullah ﷺ hendak bermusafir, baginda membuat undian antara isteri-isterinya, dan sesiapa yang keluar namanya, baginda membawanya (Sahih al-Bukhari 2593).

• Membawa seorang isteri: buat undian (Syafi'i dan Hanbali). Jika undian dibuat, hari musafir tidak perlu diganti. Jika memilih tanpa undian, ia wajib diganti. Mazhab Hanafi dan Maliki tidak mewajibkan undian, tetapi menggalakkannya.
• Musafir seorang diri (kursus, kerja luar): giliran digantung. Apabila pulang, sambung dari isteri yang gilirannya terputus, supaya tiada isteri kehilangan malamnya.
• Musafir yang lama dengan menetap di destinasi: ulama Syafi'i membezakan tempoh perjalanan dengan tempoh menetap. Tempoh menetap bersama isteri yang dibawa mungkin perlu diganti. Bincang dan rekodkan.
• Umrah atau haji: gunakan undian, atau bergilir mengikut tahun (tahun ini isteri A, kemudian isteri B), dengan persetujuan semua.
• Kerja di luar negara dengan isteri yang tinggal di Malaysia: kelonggaran tempoh boleh diatur dengan reda. Contohnya, pulang dua minggu setiap dua bulan, dan dibahagi sama rata (tujuh malam setiap isteri).

5Menukar, menyerahkan dan menggantikan giliran

Saudah binti Zam'ah r.a. menyerahkan harinya kepada Aisyah r.a., lalu Nabi ﷺ memberi Aisyah dua hari (Sahih al-Bukhari 5212; Sahih Muslim 1463). Daripada kisah ini, ulama menetapkan:

• Bertukar giliran (A mengambil malam B minggu ini, B mengambil malam A minggu depan) dibolehkan jika kedua-dua isteri reda.
• Menyerahkan giliran kepada madu tertentu, kepada semua, atau kepada suami dibolehkan. Penyerahan ini perlu persetujuan suami, dan boleh ditarik balik untuk tempoh akan datang.
• Pampasan wang untuk giliran: menurut mazhab Syafi'i, menjual giliran dengan bayaran tidak sah. Penyerahan mestilah percuma dan ikhlas.
• Malam yang terlepas kerana kesilapan atau kecuaian suami mesti diganti (qada) kepada isteri yang empunya malam itu.
• Reda mesti tulen. Penyerahan yang dibuat kerana diugut atau dipaksa bukan reda.

6Hari Raya, perayaan dan cuti sekolah

Syarak tidak menetapkan giliran khas untuk Hari Raya. Hari itu jatuh dalam giliran biasa, kecuali semua pihak bersetuju dengan susunan lain. Dalam amalan, inilah tempoh paling sensitif, jadi rancang awal.

• Pagi Raya bergilir mengikut tahun: contohnya, tahun ini pagi Aidilfitri di rumah A dan Aidiladha di rumah B, kemudian bertukar pada tahun berikutnya.
• Solat sunat Hari Raya boleh dihadiri bersama-sama jika semua reda. Jika tidak, ikut giliran.
• Balik kampung: keluarga mertua berlainan, jadi bahagikan tempoh perjalanan sama rata, atau gunakan undian bagi isteri yang mengikut.
• Cuti sekolah: anak-anak semua isteri berhak mendapat masa bapa. Rancang aktiviti cuti secara bergilir, atau satu aktiviti bersama jika hubungan baik.
• Hari lahir, ulang tahun perkahwinan dan majlis keluarga bukan sebahagian giliran wajib. Hadir sebentar pada waktu siang biasanya diterima jika dimaklumkan lebih awal.

7Sakit, bersalin dan kecemasan

• Isteri sakit atau dalam nifas: haknya kekal. Suami bermalam pada gilirannya untuk menjaganya, bukan meninggalkannya kerana "tiada guna".
• Isteri sakit tenat atau di hospital pada malam giliran isteri lain: suami boleh menziarahinya kerana darurat. Jika dia bermalam di sana, tempoh itu diganti kepada isteri yang empunya malam, kecuali isteri itu menyerahkannya.
• Pantang selepas bersalin: ramai keluarga bersetuju memberi tempoh lebih kepada isteri yang baru bersalin. Ini dibolehkan hanya dengan reda madu, dan sebaiknya ditulis berapa malam dan bagaimana ia diganti.
• Suami sakit: jika masih mampu, dia meneruskan giliran. Jika tidak mampu bergerak, dia boleh tinggal di satu rumah dengan izin isteri-isteri lain. Nabi ﷺ, ketika sakit menjelang wafat, bertanya tentang gilirannya, lalu isteri-isteri baginda mengizinkan baginda dirawat di rumah Aisyah r.a. (riwayat al-Bukhari dan Muslim).
• Kecemasan anak (demam panas, kemalangan): pergi dahulu, kemudian maklumkan. Jika lama, gantikan.

8Isteri yang tinggal jauh

Apabila isteri tinggal di bandar, negeri atau negara berbeza, satu malam bergilir tidak lagi praktikal. Pilihan yang dibincangkan oleh ulama dan pengamal:

• Blok yang lebih panjang tetapi sama rata, contohnya seminggu di setiap rumah, dengan reda semua isteri. Tanpa reda, sebahagian fuqaha membenarkan blok lebih panjang apabila jarak menyukarkan, tetapi isu ini khilaf. Rujuk mufti atau pejabat agama negeri anda.
• Perpindahan: suami boleh meminta isteri berpindah lebih dekat, dengan menyediakan tempat tinggal yang layak. Isteri yang enggan tanpa alasan syarie boleh dianggap nusyuz, tetapi isu kerja dan syarat dalam akad juga diambil kira.
• Isteri yang keluar jauh untuk keperluannya sendiri (belajar, kerja) dengan izin suami: menurut pendapat kuat mazhab Syafi'i, gilirannya gugur sepanjang tempoh itu. Jika dia keluar atas urusan suami, gilirannya diganti.
• Komunikasi harian (panggilan video, mesej) tidak menggantikan giliran, tetapi membantu menjaga hubungan. Jangan jadikannya sebab untuk mengurangkan malam sebenar.

9Senarai semak suami

1. Jadual bertulis dan dikongsi, dengan urutan ditentukan secara undian.
2. Rekod setiap perubahan: siapa bersetuju, bila, dan bagaimana diganti.
3. Tiada "singgah lama" di rumah isteri lain pada malam bukan gilirannya.
4. Malam permulaan untuk isteri baharu dimaklumkan lebih awal.
5. Undian untuk musafir, umrah dan balik kampung.
6. Jadual Ramadan, Hari Raya dan cuti sekolah dibuat pada awal tahun.
7. Sediakan keperluan asas di setiap rumah supaya giliran tidak bergantung pada "barang tertinggal".
8. Semak semula jadual setiap enam bulan bersama semua isteri, atau melalui kaunselor jika ada ketegangan.

Sumber & rujukan