Africa: Shariah, custom and civil law in one country

1Gambaran: pluralisme undang-undang

Warisan penjajahan meninggalkan banyak negara Afrika dengan undang-undang perkahwinan berlapis. Akta perkahwinan sivil (model Inggeris atau Perancis) biasanya monogami dan menjadikan bigami jenayah, manakala perkahwinan menurut hukum Islam atau adat dibenarkan berpoligami. Persoalan utama bagi pasangan Muslim bukan sahaja "adakah poligami dibenarkan?" tetapi "di bawah sistem mana akad didaftarkan?"

2Nigeria

• Marriage Act (persekutuan). Perkahwinan berdaftar di bawah akta ini (perkahwinan "statutori" di pejabat pendaftaran atau gereja berlesen) bersifat monogami. Berkahwin lagi semasa perkahwinan statutori masih wujud ialah bigami di bawah undang-undang jenayah.
• Perkahwinan Islam dan adat tidak tertakluk kepada Marriage Act dan boleh poligami. Di 12 negeri utara yang memperluas bidang kuasa Syariah sejak 1999–2000 (bermula di Zamfara), mahkamah Syariah dan Mahkamah Rayuan Syariah negeri mengendalikan nikah, talak dan hadhanah mengikut mazhab Maliki.
• Pendaftaran. Akad Islam lazimnya dibuat di masjid atau rumah dengan wali dan saksi; pendaftaran oleh kerajaan tempatan atau majlis agama tidak seragam, jadi isteri disarankan menyimpan sijil nikah masjid dan pendaftaran kerajaan tempatan.
• Implikasi. Lelaki yang pernah berkahwin di bawah Marriage Act tidak boleh "menukar" kepada poligami dengan sekadar melakukan akad Islam kemudian — perkahwinan kedua itu boleh menjadi bigami.

3Kenya

Marriage Act 2014 menyatukan undang-undang perkahwinan dan mengiktiraf lima bentuk perkahwinan: Kristian, sivil, adat, Hindu dan Islam. Perkahwinan Islam dan adat dianggap poligami atau berpotensi poligami, manakala perkahwinan Kristian, sivil dan Hindu adalah monogami (nombor seksyen perlu disahkan).

• Perkahwinan Islam didaftarkan oleh Kadi atau pegawai berlesen, dan mesti didaftarkan dalam tempoh tertentu (perlu disahkan).
• Pasangan boleh menukar perkahwinan berpotensi poligami kepada monogami, tetapi bukan sebaliknya (perlu disahkan).
• Mahkamah Kadi, yang diiktiraf oleh Perlembagaan Kenya 2010, mempunyai bidang kuasa dalam status peribadi, perkahwinan, perceraian dan pusaka apabila semua pihak beragama Islam dan bersetuju.

4Senegal: opsyen semasa akad

Code de la Famille 1972 memperkenalkan sistem unik: semasa perkahwinan sivil, suami membuat opsyen yang direkodkan dalam akta perkahwinan (nombor perkara perlu disahkan):

1. Monogami — suami tidak boleh berkahwin lagi selagi perkahwinan ini wujud;
2. Poligami terhad — maksimum dua isteri;
3. Poligami — sehingga empat isteri, selaras dengan syarak.

Opsyen boleh dikurangkan kemudian (contohnya daripada poligami kepada monogami) tetapi tidak boleh diperluas. Jika tiada opsyen dibuat, perkahwinan dianggap di bawah rejim poligami (perlu disahkan). Model ini selari dengan pandangan Hanbali yang menghormati syarat isteri dalam akad (Sahih al-Bukhari 2721).

5Afrika Selatan: pengiktirafan perkahwinan Muslim

• Perkahwinan sivil di bawah Marriage Act 1961 adalah monogami.
• Perkahwinan adat — termasuk yang poligami — diiktiraf oleh Recognition of Customary Marriages Act 120 of 1998.
• Perkahwinan Islam lama tidak diiktiraf, menyebabkan isteri (terutama isteri kedua dan seterusnya) tidak berhak kepada harta dan nafkah selepas perceraian. Dalam Women's Legal Centre Trust v President of the Republic of South Africa (2022), Mahkamah Perlembagaan memutuskan kegagalan mengiktiraf perkahwinan Muslim bercanggah dengan Perlembagaan, memberi relif interim yang memanjangkan perlindungan Divorce Act kepada perkahwinan Muslim (termasuk poligami), dan memberi Parlimen tempoh untuk membuat undang-undang (butiran perintah dan undang-undang susulan perlu disahkan).
• Badan ulama seperti Muslim Judicial Council (Cape Town) mengendalikan nikah dan perceraian agama, tetapi bukan mahkamah statutori.

6Somalia, Sudan dan Afrika Utara

7Divorce and wives' rights

• Dalam sistem syariah dan adat, talak dan khuluk dilakukan melalui kadi atau mahkamah Syariah; di Kenya, Mahkamah Kadi; di Nigeria utara, mahkamah Syariah negeri.
• Isteri yang tidak didaftarkan berisiko kehilangan hak harta, nafkah dan pusaka di mahkamah sivil — kes Afrika Selatan menunjukkan kesannya.
• Ketidakadilan antara isteri boleh menjadi alasan pembubaran (tafriq lil-darar) menurut mazhab Maliki, yang dominan di Afrika Barat dan Utara.

8Perkara penting untuk rakyat Malaysia

• Tentukan sistem pendaftaran. Jika berkahwin dengan warga Afrika, pastikan perkahwinan didaftarkan di bawah sistem yang diiktiraf (Islam berdaftar, bukan sekadar akad di masjid) dan dapatkan sijil rasmi untuk didaftarkan semula di Malaysia.
• Kebenaran poligami Malaysia masih diperlukan bagi lelaki Islam bermastautin di Malaysia (Akta 303 s.23; enakmen negeri), walaupun negara tempat akad membenarkannya.
• Semak status perkahwinan pasangan. Bakal suami yang pernah berkahwin di bawah akta sivil monogami tidak boleh berkahwin lagi secara sah di negara itu.
• Dokumen. Sijil perkahwinan dan perceraian perlu diterjemah dan disahkan (pengesahan kedutaan/apostil) sebelum diterima oleh pejabat agama negeri.
• Lihat juga kahwin rentas sempadan dan pengiktirafan.

Sumber & rujukan