Custody (hadhanah), child maintenance and lineage

1Hadhanah dan perwalian — dua perkara berbeza

Hadhanah ialah penjagaan fizikal anak yang belum mampu mengurus diri sendiri — tempat tinggal, makan minum, kebersihan, kasih sayang dan didikan harian. Perwalian (wilayah) pula ialah kuasa ke atas diri dan harta anak: keputusan pendidikan, urusan harta dan, bagi anak perempuan, menjadi wali nikah.

• Hadhanah lazimnya diberi kepada ibu dan kerabat perempuan kerana mereka lebih lembut dan lebih sabar menjaga kanak-kanak kecil.
• Perwalian kekal pada bapa (kemudian datuk sebelah bapa) walaupun anak tinggal bersama ibu.
• Perceraian tidak memutuskan hubungan anak dengan mana-mana ibu bapa. Pihak yang tidak menjaga tetap berhak berjumpa dan bergaul dengan anak.

2Susunan orang yang berhak hadhanah

Dalilnya hadith seorang wanita yang mengadu suaminya mahu mengambil anaknya selepas bercerai, lalu Rasulullah ﷺ bersabda: "Engkau lebih berhak ke atasnya selagi engkau belum berkahwin" (riwayat Abu Dawud dan Ahmad; dinilai hasan).

Undang-undang keluarga Islam di Malaysia (Akta 303 s.81 dan enakmen negeri yang setara) mengikut susunan mazhab Syafi'i:

3Syarat penjaga (hadhin)

Seseorang yang berhak hadhanah hanya boleh menjalankannya jika memenuhi syarat-syarat ini (fiqh Syafi'i; Akta 303 s.82 dan enakmen negeri menyenaraikan syarat yang serupa):

1. Islam — bagi anak yang beragama Islam. Mazhab Hanafi dan Maliki membenarkan ibu bukan Islam menjaga anak kecil selagi tiada bimbang anak dipesongkan agamanya.
2. Berakal dan cukup umur.
3. Amanah dan berkelakuan baik — bukan orang fasik yang membahayakan akhlak anak.
4. Mampu — dari segi kesihatan dan masa untuk menjaga.
5. Tinggal di tempat yang selamat — tidak mendedahkan anak kepada bahaya fizikal atau moral.
6. Bagi ibu dan kerabat perempuan: tidak berkahwin dengan lelaki ajnabi kepada anak (lihat bahagian hilang hak).

4Umur mumayyiz dan pilihan anak

Apabila anak mencapai umur mumayyiz (boleh membezakan baik dan buruk), ulama berbeza tentang siapa yang berhak dan sama ada anak diberi pilihan. Dalil pilihan (takhyir) ialah hadith Abu Hurairah: Rasulullah ﷺ memberi seorang budak lelaki pilihan antara bapa dan ibunya (riwayat Abu Dawud, at-Tirmidhi dan al-Nasa'i; at-Tirmidhi: hasan sahih).

5Bila hak hadhanah gugur

Hak hadhanah boleh hilang (dan berpindah kepada orang berikutnya dalam susunan) dalam keadaan berikut, menurut fiqh dan Akta 303 s.83 serta enakmen negeri:

• Ibu berkahwin dengan lelaki yang bukan mahram anak — berdasarkan hadith "selagi engkau belum berkahwin". Jika suami baharunya kerabat anak yang juga berhak hadhanah (contohnya bapa saudara), mazhab Syafi'i dan Hanbali tidak menggugurkan haknya. Al-Hasan al-Basri dan Ibn Hazm berpendapat perkahwinan semula tidak menggugurkan hak.
• Kelakuan buruk yang melampau dan terbuka.
• Berpindah tempat tinggal dengan tujuan menghalang pihak satu lagi daripada menemui anak.
• Murtad.
• Mengabaikan atau menganiaya anak.

6Nafkah anak — tanggungan bapa

Allah berfirman: "Dan kewajipan bapa ialah memberi makan dan pakaian kepada para ibu dengan cara yang patut" (Surah al-Baqarah 2:233), dan "Jika mereka menyusukan (anak) kamu, berikanlah upah kepada mereka" (Surah al-Talaq 65:6). Rasulullah ﷺ berkata kepada Hindun binti 'Utbah: "Ambillah apa yang mencukupi bagimu dan anakmu dengan cara yang patut" (Sahih al-Bukhari 5364; Sahih Muslim 1714).

• Nafkah anak — makanan, pakaian, tempat tinggal, perubatan dan pendidikan — wajib ke atas bapa walaupun anak tinggal bersama ibu, dan walaupun ibu berkemampuan.
• Kewajipan berterusan selagi anak memerlukan: bagi anak lelaki sehingga mampu berdikari; bagi anak perempuan sehingga berkahwin (pendapat jumhur).
• Jika bapa tiada atau tidak mampu, tanggungan berpindah kepada datuk dan kerabat mengikut susunan dalam fiqh.

Di Malaysia, kewajipan bapa menanggung anak dinyatakan dalam Akta 303 s.72 dan enakmen negeri. Perintah nafkah anak lazimnya berkuat kuasa sehingga anak berumur 18 tahun, dan mahkamah boleh melanjutkannya bagi pengajian tinggi. Nafkah tertunggak boleh dituntut dan dikuatkuasakan melalui perintah mahkamah, termasuk melalui Bahagian Sokongan Keluarga (BSK) JKSM.

7Nasab: al-walad lil-firasy

Kaedah asas nasab ialah sabda Rasulullah ﷺ: "Anak itu milik (pemilik) tempat tidur, dan bagi penzina batu (tiada hak)" (Sahih al-Bukhari 2053; Sahih Muslim 1457). Maksudnya, anak yang lahir dalam perkahwinan yang sah dinasabkan kepada suami tanpa perlu bukti lain.

Tempoh minimum hamil enam bulan diambil daripada gabungan dua ayat: "tempoh mengandung dan menyusukannya tiga puluh bulan" (Surah al-Ahqaf 46:15) dan tempoh menyusu dua tahun (Surah al-Baqarah 2:233; Surah Luqman 31:14). Baki 30 tolak 24 ialah enam bulan — istinbat yang diriwayatkan daripada Ali bin Abi Talib dan Ibn Abbas.

• Anak yang lahir enam bulan qamariah atau lebih selepas akad (dan selepas suami berkemungkinan menyetubuhi isteri) dinasabkan kepada suami.
• Tempoh maksimum hamil diperselisihkan: Syafi'i dan Hanbali empat tahun, Hanafi dua tahun, Maliki lima tahun (riwayat lain empat). Undang-undang di Malaysia menggunakan had empat tahun qamariah selepas perpisahan (Akta 303 s.110–111).
• Suami hanya boleh menafikan anak yang lahir dalam tempoh itu melalui prosedur li'an di mahkamah (Surah al-Nur 24:6–9). Lihat Talak & cerai.

8Anak tak sah taraf

Anak tak sah taraf ialah anak yang lahir di luar nikah, atau lahir kurang daripada enam bulan qamariah (Muzakarah Fatwa Kebangsaan menyebut enam bulan dua lahzah) dari tarikh akad nikah ibunya. Kedudukannya:

• Nasab: mazhab Syafi'i, Maliki dan Hanbali — tidak dinasabkan kepada lelaki yang menyebabkan kehamilan, walaupun dia kemudian berkahwin dengan ibunya. Sebahagian ulama (antaranya Ishaq bin Rahawayh, dan dipilih oleh Ibn Taymiyyah) membenarkan lelaki itu mengakui (istilhaq) anak jika ibunya bukan isteri orang lain. Mazhab Hanafi mensabitkan nasab jika anak lahir enam bulan atau lebih selepas akad.
• Pusaka: mewarisi dan diwarisi melalui ibu sahaja.
• Wali nikah: bagi anak perempuan ialah wali hakim, bukan lelaki tersebut.
• Nafkah dan hadhanah: terletak pada ibu dan kerabat ibu menurut undang-undang keluarga Islam negeri.
• Dia tetap anak yang suci daripada dosa ibu bapanya — tidak boleh dihina atau didiskriminasi: "seseorang tidak akan memikul dosa orang lain" (Surah al-An'am 6:164).

9Anak dalam keluarga poligami: hak yang sama

Semua anak daripada isteri-isteri yang sah mempunyai kedudukan yang sama — nasab, nafkah, pusaka dan kasih sayang tidak dibezakan mengikut ibu.

• Keadilan antara anak: Rasulullah ﷺ bersabda "Bertakwalah kepada Allah dan berlaku adillah antara anak-anak kamu" apabila seorang sahabat mahu memberi hadiah kepada seorang anak sahaja (riwayat al-Bukhari dan Muslim, hadith al-Nu'man bin Basyir).
• Pusaka: semua anak lelaki mendapat bahagian yang sama sesama mereka, dan anak perempuan separuh bahagian anak lelaki (Surah an-Nisa' 4:11), tanpa mengira siapa ibunya.
• Nafkah: bapa wajib menanggung setiap anak mengikut keperluan masing-masing. Perintah nafkah untuk anak-anak isteri pertama tidak boleh dikurangkan semata-mata kerana bapa mempunyai keluarga kedua — mahkamah menilai keseluruhan tanggungan dan kemampuannya.
• Pendaftaran: anak daripada perkahwinan poligami yang tidak didaftarkan berisiko menghadapi masalah sijil kelahiran, nasab dan pusaka. Daftarkan perkahwinan dahulu — lihat Nikah siri, misyar & urfi.

Sumber & rujukan