Bila nafkah gugur: nusyuz, isteri bekerja dan salah faham

1What you will learn

Halaman Nusyuz & konflik menerangkan nusyuz sebagai masalah rumah tangga: puncanya, langkah bertahap, hakam dan sulh. Halaman Kadar nafkah menerangkan bagaimana jumlahnya dinilai. Halaman ini menjawab soalan yang berlainan, dan yang paling kerap dijawab dengan salah di dalam rumah: bilakah hak nafkah seorang isteri sebenarnya gugur, dan siapa yang berhak memutuskannya?

Selepas pelajaran ini, anda sepatutnya dapat menyebut tiga syarat dalam Akta 303 s.59(2) yang hilang apabila ayat itu dipetik dalam pertengkaran; menerangkan mengapa penentuan nusyuz ialah kerja Mahkamah Syariah dan bukan keputusan sebelah pihak; menjelaskan apa yang nusyuz tidak sentuh sama sekali; dan menyatakan di mana mazhab berbeza tanpa berpura-pura khilaf itu sudah selesai.

2Nusyuz dalam fiqh: apa ia, dan apa ia bukan

Dari segi bahasa nusyuz bermaksud 'meninggi'. Dari segi syarak ia ialah keingkaran terhadap hak perkahwinan yang wajib, tanpa alasan yang sah. Ia boleh berlaku daripada isteri (Surah an-Nisa' 4:34) dan daripada suami (4:128, yang menyebut kebimbangan isteri terhadap nusyuz atau sikap berpaling suaminya) — lihat Nusyuz & konflik.

Dua perkataan dalam takrif itu memikul seluruh beban: wajib dan tanpa alasan yang sah. Keluarkan salah satu, dan hampir apa-apa sahaja boleh dinamakan nusyuz.

• Bukan setiap keingkaran — yang menjadi nusyuz ialah keingkaran terhadap hak yang wajib menurut perkahwinan, bukan terhadap kemahuan atau cita rasa.
• Bukan apabila ada alasan yang sah — uzur, sakit, takut mudarat, keperluan rawatan, atau rumah yang tidak sesuai adalah alasan yang diiktiraf.
• Bukan perbalahan — berselisih pendapat, marah, berkecil hati atau letih bukan nusyuz. Perselisihan berterusan dinamakan syiqaq, dan jalannya ialah hakam (4:35) — bukan memotong nafkah.
• Bukan label kekal — nusyuz ialah keadaan, bukan sifat seseorang; ia berakhir apabila keingkaran berakhir.
• Bukan nama bagi kesalahan suami — tidak memberi nafkah, hilang tanpa khabar, kasar, atau tidak adil antara isteri dalam poligami ialah nusyuz suami, dan menahan nafkah untuk menghukum adalah salah satu daripadanya.

3Akta 303 s.59: teksnya, dan tiga syarat yang sering dibuang

Di Wilayah-Wilayah Persekutuan, peruntukan nusyuz ialah Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 [Akta 303] s.59 — tajuknya sendiri berbunyi "Kuasa Mahkamah memerintahkan nafkah bagi isteri, dan kesan nusyuz". s.59(1) memberi mahkamah kuasa memerintahkan seorang lelaki membayar nafkah kepada isteri atau bekas isterinya, tertakluk kepada Hukum Syarak. s.59(2) kemudian berbunyi, pada maksudnya:

• Tertakluk kepada Hukum Syarak dan pengesahan oleh Mahkamah, seorang isteri tidak berhak mendapat nafkah apabila dia nusyuz, atau enggan dengan tidak berpatutan mentaati kehendak atau perintah yang sah daripada suaminya, iaitu antara lain — (a) apabila dia menahan dirinya daripada suaminya; (b) apabila dia meninggalkan rumah suaminya bertentangan dengan kemahuan suaminya; atau (c) apabila dia enggan berpindah bersamanya ke rumah atau tempat lain — tanpa apa-apa sebab yang sah menurut Hukum Syarak.
• s.59(3): sebaik sahaja isteri bertaubat dan mentaati kehendak dan perintah yang sah daripada suaminya, dia terhenti daripada menjadi nusyuz.

Tiga syarat dalam ayat itu nyaris selalu hilang apabila ia dipetik:

1. "dan pengesahan oleh Mahkamah" — nusyuz di sini bukan fakta yang berlaku kerana seseorang menamakannya.
2. "yang sah" — yang mengikat isteri hanyalah kehendak dan perintah suami yang sah. Arahan yang menyuruh perkara haram atau memudaratkan tidak masuk ke dalam ayat ini sama sekali.
3. "tanpa apa-apa sebab yang sah menurut Hukum Syarak" — frasa ini melekat pada ketiga-tiga perkara (a), (b) dan (c).

Perhatikan juga perkataan antara lain: senarai itu bukan tertutup, tetapi kelonggaran itu diberikan kepada mahkamah untuk menilai keadaan lain yang serupa — bukan kepada suami untuk menambah sendiri apa-apa yang dia tidak suka.

4Siapa yang menentukan nusyuz: mahkamah, bukan suami

Inilah titik paling penting dalam halaman ini. Dalam Akta 303, setiap jalan yang berkaitan nusyuz dan ketaatan melalui mahkamah — tiada satu pun diletakkan di tangan suami sendiri:

• s.59(2) — ketidakberhakan nafkah kerana nusyuz tertakluk kepada Hukum Syarak dan pengesahan oleh Mahkamah. s.59(1) dan s.66 — nafkah diperintahkan oleh mahkamah, dan perintah mahkamah diubah atau dibatalkan oleh mahkamah, bukan ditarik balik oleh pihak yang diperintah.
• s.129 — keingkaran isteri terhadap perintah suami yang sah menurut Hukum Syarak ialah satu kesalahan, dan kesalahan dibicarakan serta dihukum oleh mahkamah, bukan di rumah.
• s.120 dan s.126 — jika suami berhenti tinggal bersama isterinya dengan cara yang dikehendaki Hukum Syarak, isteri boleh memohon perintah supaya dia kembali tinggal bersamanya, dan kegagalan yang sengaja mematuhinya ialah satu kesalahan.
• s.47 dan s.48 — perselisihan berterusan membawa kepada jawatankuasa pendamai dan hakam yang dilantik mahkamah.

Maka ayat "awak nusyuz, jadi nafkah awak gugur" bukan satu keputusan. Secara undang-undang ia satu tuduhan, dan ia menjadi keputusan hanya apabila mahkamah mengesahkannya selepas mendengar kedua-dua pihak. Suami yang benar-benar yakin isterinya nusyuz mempunyai satu jalan yang terbuka — memfailkannya di Mahkamah Syariah, bukan menyekat wang dapur.

5Nafkah yang sudah terakru ialah hutang

Salah faham kedua yang paling merugikan: anggapan bahawa apabila pertengkaran bermula, segala-galanya ditetapkan semula kepada sifar. Tidak. Nafkah bulan-bulan yang sudah lalu sudah menjadi hutang.

• s.69(1) — tunggakan nafkah tidak bercagar boleh dituntut sebagai hutang; jika ia terakru sebelum perintah penerimaan dibuat terhadap suami ia boleh dibuktikan dalam kebankrapannya, dan jika ia terakru sebelum kematiannya ia menjadi hutang daripada harta pusakanya. s.69(2): tunggakan yang terakru sebelum kematian orang yang berhak boleh dituntut oleh wakil diri yang sah bagi orang itu.
• s.68 — nafkah di bawah perintah mahkamah tidak boleh diserah hak atau disita bagi apa-apa hutang: pemiutang suami tidak boleh mengambilnya.
• s.132 — kegagalan yang sengaja mematuhi perintah membayar membolehkan mahkamah melevi amaun itu seperti melevi denda, atau memenjarakan orang yang sengaja gagal itu: bagi bayaran bulanan, tidak melebihi satu bulan bagi setiap bulan bayaran yang tertunggak.
• s.70 — mahkamah boleh memerintahkan nafkah interim yang berkuat kuasa serta-merta. Pertikaian yang panjang bukan alasan untuk isteri dan anak tidak makan sepanjang pertikaian itu.

Maka: menamakan isteri nusyuz hari ini tidak memadamkan tunggakan tahun lepas — walaupun nusyuz kemudiannya disahkan, kesannya adalah bagi tempoh nusyuz itu. Diamnya isteri pun bukan pelepasan hak; yang hilang kerana lewat ialah bukti, bukan hak. Dan suami yang berhenti membayar sementara menunggu keputusan sedang mengumpul tunggakan yang kekal walaupun dia akhirnya menang.

6Empat penyalahgunaan yang paling biasa

Setiap baris di bawah ialah kalimat yang benar-benar diucapkan dalam rumah. Lajur kedua menamakan apa yang sebenarnya berlaku.

7Meninggalkan rumah yang memudaratkan bukan nusyuz

Ini perlu dikatakan dengan terang. Memukul, mengugut, mengurung, memaksa secara seksual, menghina secara berterusan, dan menahan wang untuk mengawal bukan perbalahan rumah tangga. Ia penganiayaan. Dan seorang perempuan yang keluar daripada rumah untuk menyelamatkan dirinya atau anak-anaknya bukan nusyuz — dia sedang menggunakan sebab yang sah yang disebut dalam s.59(2) itu sendiri.

• Dalam syarak — "janganlah kamu menahan mereka untuk memudaratkan mereka" (Surah al-Baqarah 2:231), dan "bergaullah dengan mereka secara makruf" (Surah an-Nisa' 4:19). Nabi ﷺ bersabda: "Tidak boleh ada kemudaratan dan tidak boleh membalas kemudaratan" (Sunan Ibn Majah 2341; sahih menurut korpus yang dirujuk laman ini), dan "Janganlah seseorang kamu memukul isterinya seperti dia memukul hambanya…" (Sahih al-Bukhari 5204). Aisyah r.a. berkata Rasulullah ﷺ tidak pernah memukul sesiapa pun dengan tangannya — bukan isteri dan bukan khadam — kecuali ketika berjihad di jalan Allah (Sahih Muslim, kitab tentang keutamaan dan akhlak Baginda ﷺ).
• Akta 303 s.52(1)(h) menjadikan kekejaman alasan fasakh, dan menyenaraikan antara lain lazim mencederakannya atau menjadikan hidupnya sengsara dengan kelakuan kejam, cuba memaksanya hidup secara tidak bermoral, melupuskan hartanya atau menghalangnya daripada menggunakan hak sahnya atas harta itu, menghalangnya daripada menunaikan kewajipan agamanya, dan — jika suami mempunyai lebih daripada seorang isteri — tidak melayaninya secara adil menurut kehendak Hukum Syarak. s.52(1)(b) pula menjadikan kecuaian atau kegagalan menyediakan nafkah selama tiga bulan sebagai alasan fasakh.
• s.127 dan s.128 — menganiayai isteri atau menipunya tentang hartanya ialah satu kesalahan, dan mahkamah boleh memerintahkan pampasan; gagal memberi keadilan yang sepatutnya kepada isteri menurut Hukum Syarak juga satu kesalahan. (Nombor ini daripada Akta 303; setiap negeri mempunyai enakmennya sendiri.)
• Akta Keganasan Rumah Tangga 1994 (Akta 521) terpakai kepada semua, termasuk orang Islam, dan jalannya berasingan daripada tuntutan nafkah — anda tidak perlu memilih satu sahaja.

Penahanan nafkah itu sendiri, apabila ia disertai ugutan atau kawalan, bukan lagi soal kewangan semata-mata. Ia sebahagian daripada kawalan paksaan, dan ia dinamakan demikian.

8Khilaf mazhab: apa yang menggantung nafkah, dan selama berapa lama

Fuqaha sepakat bahawa nafkah isteri itu wajib dan bahawa nusyuz mempunyai kesan ke atasnya. Mereka berbeza pada soalan yang paling penting dalam pertikaian yang nyata: apakah yang mencukupi untuk menggantungnya. Perbezaan itu berpunca daripada soalan yang lebih dalam — nafkah diwajibkan sebagai tukaran bagi apa?

• Hanafi — nafkah sebagai tukaran bagi ihtibas, iaitu isteri berada di rumah suami. Maka yang menggantungnya ialah dia keluar daripada rumah tanpa hak; pada pendapat masyhur mazhab ini, isteri yang kekal di rumah tetapi berselisih masih berhak kepada nafkah.
• Syafi'i dan Hanbali — nafkah sebagai tukaran bagi tamkin, iaitu isteri menyerahkan dirinya. Maka keengganan tanpa uzur sudah menggantung nafkah, walaupun dia tidak keluar rumah.

Perbezaan ini bukan teori: bagi seorang isteri yang kekal di rumah tetapi menjauhkan diri berminggu-minggu, Hanafi pada pendapat masyhurnya terus mewajibkan nafkah, manakala Syafi'i dan Hanbali tidak. Laman ini tidak menyelesaikan khilaf ini; yang kami katakan hanyalah bahawa sesiapa yang memetik satu pendapat sebagai "hukum Islam" tanpa menyebut yang lain sedang memendekkan perbincangan. Lihat Mazhab.

Pada soal tempohnya, persepakatannya lebih luas — dan inilah yang paling kerap diabaikan. Kesannya ialah penggantungan bagi tempoh nusyuz itu sahaja, bukan pelucutan hak selama-lamanya dan bukan pembatalan hak bagi tempoh sebelumnya; dan ia berakhir apabila keadaan itu berakhir (Akta 303 s.59(3)). Pada soal sama ada nafkah tempoh yang telah lalu boleh dituntut semula, fuqaha berbeza seperti mereka berbeza tentang nafkah tempoh lalu secara umum: pendapat masyhur Syafi'i dan Hanbali menganggap nafkah yang telah terakru sebagai hutang yang tidak luput dengan berlalunya masa, manakala pendapat masyhur Hanafi hanya mengiktirafnya jika ada perintah hakim atau persetujuan kedua pihak sebelum itu. s.59(3) sendiri melihat ke hadapan — ia menyatakan bila nusyuz terhenti, bukan bahawa tunggakan tempoh nusyuz itu hidup kembali.

9Bagaimana nafkah kembali

Kerana nusyuz ialah keadaan dan bukan hukuman, jalan kembalinya pendek — dan undang-undang tidak meletakkan apa-apa upacara di atasnya.

• Semasa perkahwinan masih berjalan — s.59(3): hak itu kembali sebaik sahaja keadaan nusyuz berakhir. Tiada tempoh menunggu, tiada permohonan yang perlu difailkan oleh isteri untuk "memulihkan" haknya, dan tiada syarat bahawa suami mesti berpuas hati terlebih dahulu.
• Jika sudah ada perintah mahkamah — yang mengubah atau membatalkannya ialah mahkamah, di bawah s.66, apabila ia berpuas hati bahawa perintah itu berasaskan salah nyata atau kesilapan fakta, atau bahawa keadaan telah berubah secara material. Pihak yang berpendapat keadaan sudah berubah — suami atau isteri — memohon di bawah seksyen itu.
• Semasa menunggu — s.70 membenarkan nafkah interim yang berkuat kuasa serta-merta; suami boleh menolaknya daripada perintah akhir, dengan syarat baki yang diterima isteri selepas tolakan itu mencukupi untuk keperluan asasnya.
• Selepas perceraian — kedudukannya berlainan: s.65(1) menyatakan hak bekas isteri menerima nafkah di bawah perintah mahkamah terhenti apabila tempoh idah tamat atau apabila isteri itu nusyuz. Hak tempat tinggalnya pula ialah s.71 — bukan peruntukan nusyuz, dan ia terhenti atas sebab-sebabnya sendiri yang tersenarai di situ. Lihat Idah & rujuk.

Ada satu jalan yang lebih baik, dan lebih awal: sulh. Majlis sulh di Mahkamah Syariah menyelesaikan banyak pertikaian nafkah lebih cepat daripada perbicaraan penuh, dan persetujuan yang dicapai boleh direkodkan sebagai perintah yang boleh dikuatkuasakan — "…tiada dosa atas keduanya mengadakan perdamaian yang sebenar-benarnya, dan perdamaian itu lebih baik" (Surah an-Nisa' 4:128).

10Isteri bekerja: adakah pendapatannya mengurangkan kewajipan suami?

Jawapan terus kepada soalan yang paling kerap ditanya: bekerja tidak terdapat dalam s.59(2). Ia bukan nusyuz, dan ia tidak menggugurkan hak nafkah.

• Hasil usahanya miliknya — "…bagi lelaki ada bahagian daripada apa yang mereka usahakan, dan bagi wanita ada bahagian daripada apa yang mereka usahakan" (Surah an-Nisa' 4:32). Gaji, perniagaan, warisan dan mahar adalah milik isteri. Lihat Hak suami isteri.
• Sumbangannya ialah ihsan, bukan pemindahan kewajipan — Zainab, isteri Abdullah bin Mas'ud r.a., menanggung belanja suaminya sendiri dan anak-anak yatim dalam jagaannya; Nabi ﷺ membenarkannya dan memberitahunya dia mendapat dua pahala, pahala menghubungkan kerabat dan pahala memberi zakat (Sahih al-Bukhari 1466; lihat juga Sahih al-Bukhari 1462). Perhatikan apa yang tidak berlaku di situ: kewajipan suami tidak dipindahkan kepadanya kerana dia mampu, dan dia tidak kehilangan haknya kerana dia memberi.
• Kewajipan suami diukur dengan kemampuannya, bukan kemampuan isterinya — "Hendaklah orang yang mampu memberi nafkah menurut kemampuannya…" (Surah at-Talaq 65:7). Hind binti 'Utbah mengadu Abu Sufyan kedekut dan tidak memberinya apa yang mencukupi; Nabi ﷺ bersabda: "Ambillah apa yang mencukupi untukmu dan anak-anakmu secara yang sepatutnya" (Sahih al-Bukhari 5364) — tiada soal tentang apa yang Hind sendiri mampu.
• Tetapi pendapatannya bukan tidak kelihatan sama sekali — Akta 303 s.61 mengarahkan mahkamah mengasaskan penilaian jumlah nafkah terutamanya kepada kemampuan dan keperluan pihak-pihak, dengan mengambil perhatian nisbah nafkah itu kepada pendapatan orang yang terhadapnya perintah itu dibuat. Maka ia boleh menyentuh jumlah; ia tidak menyentuh hak. Membuktikan isteri berpendapatan bukan pembelaan terhadap tuntutan nafkah. Lihat Kadar nafkah.
• Izin bekerja ialah soalan yang berasingan — jumhur fuqaha mengaitkan keluar rumah dengan izin suami, dan kebanyakan ulama kontemporari berpendapat suami tidak boleh menarik balik persetujuan itu tanpa sebab munasabah, khususnya jika isteri sudah bekerja ketika berkahwin atau ia disyaratkan dalam akad (lihat Syarat dalam akad). Walaupun berpegang pada pandangan paling ketat dalam hal izin, kesannya tetap bukan penahanan nafkah oleh suami sendiri: ia tetap melalui s.59(2) dan pengesahan mahkamah.
• Dan apa yang dikumpul bersama tetap dikira — harta yang diperoleh semasa perkahwinan boleh dituntut sebagai harta sepencarian di bawah s.122, yang menimbang sumbangan setiap pihak dalam wang, harta atau kerja, dan juga sumbangan pihak yang menjaga rumah serta keluarga.

11Apabila nafkah berhenti: apa yang perlu dibuat dan didokumenkan

Susunannya bukan kebetulan. Tiga perkara pertama dibuat pada hari pertama, kerana ia yang paling mudah hilang.

12Test yourself

Try to answer first before reading the answer.

Sources & references